Giáo án Bài 22. Lớp đất trên Trái Đất

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về thành phần đất và nhận ra màu sẫm không đồng nghĩa với việc đủ mọi chất cho cây; từ đó xác định vấn đề bài học.

GV đưa hai mẫu đất (sẫm màu và nhạt màu) và hỏi: “Đất gồm những gì? Theo em, đất có màu sẫm thì luôn đủ chất cho cây không?” Sau đó nêu vấn đề: “Lớp đất trên Trái Đất gồm những thành phần nào, và điều gì làm đất tốt cho cây?”

Dự kiến HS nêu: đất có đất đá, chất hữu cơ, nước, không khí; màu sẫm không chắc đã đủ mọi chất cho cây. HS xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu thành phần đất, khái niệm độ phì và các yếu tố làm đất biến đổi, cách bảo vệ đất.

Nêu được đất là lớp vật chất tơi xốp gồm thành phần khoáng, hữu cơ, nước và không khí; giải thích vai trò của đá mẹ, mùn và độ phì.

HS làm việc theo nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1, đọc SGK và học liệu NeoEdu (phần bài giảng). Nhiệm vụ: ghép mỗi khái niệm (đá mẹ, mùn, độ phì, che phủ đất) với mô tả phù hợp; trả lời câu hỏi: “Đất gồm những thành phần nào?” và “Vì sao đất sẫm màu chưa chắc đủ mọi chất cho cây?”

Kiến thức HS rút ra: Đất là lớp vật chất tơi xốp trên bề mặt lục địa, có thành phần khoáng, hữu cơ, nước và không khí. Đá mẹ cung cấp vật chất khoáng; mùn là thành phần hữu cơ quan trọng; độ phì là khả năng cung cấp nước, khí, chất dinh dưỡng và điều kiện cần thiết cho cây. Đất sẫm màu không đồng nghĩa với việc luôn đủ mọi chất.

Kể được các nhân tố ảnh hưởng đến hình thành và biến đổi đất; giải thích vì sao đất hình thành chậm nhưng dễ mất; nêu biện pháp bảo vệ đất.

Nhóm 4 vẽ sơ đồ tư duy: ở trung tâm là “Đất”, các nhánh là nhân tố hình thành và biến đổi đất, nhánh riêng là biện pháp bảo vệ. Nhóm trả lời ba câu hỏi: (1) Kể tên các nhân tố ảnh hưởng đến hình thành đất. (2) Vì sao đất hình thành chậm nhưng có thể mất nhanh? (3) Nêu biện pháp bảo vệ đất và lưu ý an toàn khi tiếp xúc với đất.

Kiến thức HS rút ra: Đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và con người ảnh hưởng đến hình thành và biến đổi đất. Đất hình thành chậm nhưng có thể mất nhanh do xói mòn. Biện pháp bảo vệ: che phủ đất, canh tác theo đường đồng mức ở nơi phù hợp, bón phân hợp lí, giảm ô nhiễm; không tự nếm hoặc chạm vào đất nghi nhiễm bẩn.

Củng cố khái niệm đá mẹ, mùn, độ phì, che phủ đất; phân biệt đúng sai nhận định; tính chênh lệch và rút kết luận có căn cứ từ số liệu mô hình.

Cá nhân làm bài 1 đến bài 4 trong Phiếu học tập số 2. Cặp đôi làm bài 5 và bài 6 (tình huống thí nghiệm mẫu do GV quản lí: hai khay cùng loại đất và độ dốc, khay A để trống, khay B có lớp cỏ; tưới cùng lượng nước; đất trôi khay A 80 g, khay B 20 g). Yêu cầu: tính chênh lệch và rút kết luận trong phạm vi mô hình.

Đáp án bài 1: Đá mẹ – cung cấp vật chất khoáng; Mùn – thành phần hữu cơ quan trọng; Độ phì – khả năng hỗ trợ cây sinh trưởng; Che phủ đất – giảm tác động xói mòn.
Đáp án bài 2: B (đá mẹ cung cấp vật chất khoáng).
Đáp án bài 3: B và D (độ phì – khả năng hỗ trợ cây sinh trưởng; che phủ đất – giảm tác động xói mòn).
Đáp án bài 4: a) Đ; b) S (mùn là thành phần hữu cơ quan trọng); c) S (độ phì gắn với nước, khí, chất dinh dưỡng, không chỉ màu đất); d) Đ.
Đáp án bài 5 và 6: Khay A mất nhiều hơn khay B $80 - 20 = 60\,\mathrm{g}$, gấp 4 lần khay B. Trong điều kiện mô hình, che phủ giúp giảm đất trôi; không coi kết quả giả định là số đo của mọi sườn dốc ngoài tự nhiên.

Vận dụng kiến thức để phân biệt dữ kiện với suy luận, rút kết luận có căn cứ và đề xuất biện pháp bảo vệ sườn đất trống.

Tình huống: Ở một xã vùng đồi, sườn đất trống không có cây che phủ. Sau mấy trận mưa lớn, nhiều đất bị cuốn xuống chân đồi, hộ dân thấy năng suất nương ngô giảm. Nhiệm vụ cá nhân: (1) Chỉ ra dữ kiện trong tình huống. (2) Nêu một suy luận có căn cứ từ kiến thức bài học. (3) Đề xuất một biện pháp bảo vệ sườn đất và giải thích lựa chọn. Bài 8 trong Phiếu học tập số 2 là câu hỏi tương tự để tham khảo.

Dự kiến sản phẩm: Dữ kiện: sườn đất trống, mưa lớn, đất bị cuốn xuống chân đồi, năng suất giảm. Suy luận: thiếu che phủ làm đất dễ bị xói mòn, lớp đất mặt mất đi làm giảm khả năng cung cấp nước, khí và chất dinh dưỡng cho cây. Biện pháp: che phủ phù hợp và giảm dòng chảy tập trung (đáp án A của bài 8), kết hợp canh tác theo đường đồng mức ở nơi phù hợp.