Giáo án Bài 23. Sự sống trên Trái Đất

a) Huy động hiểu biết ban đầu của HS về nơi sinh vật sinh sống và vai trò của cây xanh; dẫn dắt HS vào bài 23.

HS quan sát hai ảnh do GV chiếu (một khu vườn có cây xanh và một ao hồ). HS trả lời hai câu hỏi: (1) Sinh vật có thể sống ở những nơi nào? (2) Nếu trong vườn không có cây xanh thì các loài sinh vật khác sẽ thế nào?

Dự kiến HS nêu được: sinh vật sống trên cạn, dưới nước và trong đất; cây xanh là nơi ở và là nguồn thức ăn của nhiều loài, nếu thiếu cây thì nhiều loài mất nơi ở và nguồn thức ăn. GV ghi các ý lên bảng để làm căn cứ cho bài học.

a) Nêu được sinh vật tồn tại trong nhiều môi trường; giải thích được các nhân tố giới hạn sự phân bố sinh vật; nêu được khái niệm môi trường sống và đa dạng sinh học.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi thành viên nhận một phần trong Phiếu học tập số 1: nhóm 1 tìm hiểu sinh vật trên cạn, nhóm 2 sinh vật trong nước, nhóm 3 sinh vật trong đất, nhóm 4 nhân tố giới hạn sự phân bố và đa dạng sinh học. Các nhóm đọc SGK, trả lời câu hỏi trong phiếu, ghi ý chính vào ô tương ứng trên khăn trải bàn. GV có thể cho HS dùng thẻ khái niệm để đối chiếu.

Kiến thức HS rút ra: Sinh vật tồn tại trong môi trường trên cạn, trong nước và trong đất. Ánh sáng, nhiệt, nước và thức ăn giới hạn sự phân bố sinh vật; các loài thích nghi khác nhau. Môi trường sống là nơi sinh vật tồn tại. Đa dạng sinh học bao gồm sự phong phú về loài và môi trường sống, không chỉ là số lượng cá thể của một loài; vì vậy, một loài với rất nhiều cá thể chưa chắc đa dạng hơn nơi có nhiều loài khác nhau.

a) Giải thích được vai trò của thực vật xanh, động vật và sinh vật phân giải; nêu được ảnh hưởng khi mất một mắt xích trong quan hệ sinh vật.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục giải thích trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Sau đó, mỗi cặp vẽ sơ đồ mũi tên đơn giản dựa trên ví dụ về vườn gồm cây hoa, ong, chim ăn sâu và sinh vật phân giải lá rụng, thể hiện các mối quan hệ đã học.

Kiến thức HS rút ra: Thực vật xanh tạo chất hữu cơ nhờ ánh sáng, đồng thời tạo nơi cư trú cho sinh vật. Động vật tham gia thụ phấn, phát tán hạt và có mặt trong chuỗi thức ăn. Sinh vật phân giải phân hủy vật chất hữu cơ, đưa chất trở lại môi trường. Mất một mắt xích có thể ảnh hưởng đến các loài khác. Sơ đồ mẫu: cây hoa → ong (thụ phấn cho hoa); chim ăn sâu → giữ số lượng sâu; lá rụng → sinh vật phân giải → chất trả lại môi trường.

a) Vận dụng các khái niệm đã học để ghép đúng, chọn đúng, xác định đúng sai và phân biệt các chỉ tiêu đo đa dạng loài.

HS làm cá nhân bốn câu hỏi: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: thực vật xanh, sinh vật phân giải, môi trường sống, đa dạng loài. (2) Mô tả nào phù hợp với “Thực vật xanh”? A. Phân hủy vật chất hữu cơ; B. Tạo chất hữu cơ nhờ ánh sáng; C. Nơi sinh vật tồn tại; D. Sự phong phú các loài. (3) Xác định đúng hoặc sai: a) Thực vật xanh: tạo chất hữu cơ nhờ ánh sáng; b) Một triệu cây cùng loài luôn có đa dạng loài cao hơn 50 loài cây; c) Sinh vật phân giải không liên quan vòng tuần hoàn vật chất; d) Đa dạng loài: sự phong phú các loài. (4) Mục nào đo sự phong phú loài chứ không phải số cá thể? A. Số loài được ghi nhận theo cùng cách khảo sát; B. Tổng số cây của một loài; C. Khối lượng một con cá; D. Chiều cao một cây. GV có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Đáp án: (1) Thực vật xanh – Tạo chất hữu cơ nhờ ánh sáng; Sinh vật phân giải – Phân hủy vật chất hữu cơ; Môi trường sống – Nơi sinh vật tồn tại; Đa dạng loài – Sự phong phú các loài. (2) Đáp án B. (3) a) Đ; b) S, vì số cá thể khác số loài, một loài dù có rất nhiều cây vẫn không thay thế được 50 loài; c) S, vì sinh vật phân giải đưa vật chất hữu cơ trở lại môi trường; d) Đ. Thang chấm: 4 ý đúng đạt 4 điểm, 3 ý đúng đạt 3 điểm, 2 ý đúng đạt 2 điểm, 1 ý đúng đạt 1 điểm, 0 ý đúng đạt 0 điểm. (4) Đáp án A, vì đếm loài và đếm cá thể là hai chỉ tiêu khác nhau, so sánh cần phương pháp tương đương.

a) Vận dụng kiến thức để phân biệt dữ kiện với suy luận, nêu hai mối quan hệ sinh vật và một rủi ro của dự định phun thuốc; nêu nguyên tắc quan sát sinh vật an toàn.

Đề: Vườn giả định có cây hoa, ong, chim ăn sâu và sinh vật phân giải lá rụng. Người quản lí định phun thuốc phổ rộng mỗi ngày. HS làm cá nhân ba nhiệm vụ: (1) Ghi hai dữ kiện có trong đề và một suy luận; (2) Nêu hai mối quan hệ sinh vật trong vườn; (3) Nêu một rủi ro của dự định phun thuốc và đề xuất cách xử lí hợp lí. Sau đó, HS trao đổi cặp đôi và nêu nguyên tắc khi quan sát sinh vật ngoài thực tế.

Dự kiến sản phẩm: Dữ kiện: vườn có cây hoa, ong, chim ăn sâu, sinh vật phân giải lá rụng; người quản lí định phun thuốc phổ rộng mỗi ngày. Suy luận: phun thuốc có thể làm hại ong và các sinh vật có ích. Hai mối quan hệ: ong thụ phấn cho hoa; chim ăn sâu. Một rủi ro: phun thuốc không hợp lí có thể hại ong và sinh vật có ích, làm rối quan hệ sinh thái. Đề xuất: cần biện pháp được hướng dẫn chuyên môn, không tự pha thuốc. Nguyên tắc quan sát: giữ khoảng cách, không bắt động vật hoang dã, không ăn cây lạ. Lưu ý: tình huống là giả định, HS không được coi đó là quan sát thực tế.