Giáo án Bài 24. Rừng nhiệt đới

Huy động kinh nghiệm sống của HS về rừng và vùng nóng ẩm; xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài.

GV đưa ra hai hình ảnh: một khu rừng xanh um nhiều tầng cây và một khu rừng thưa, khô vào mùa khô. GV đặt câu hỏi: “Vì sao có khu rừng nhiều tầng, sinh vật phong phú, còn có khu rừng thưa vào mùa khô? Theo em, điều kiện nào cần có để rừng phát triển mạnh?” HS trả lời cá nhân, không cần đúng hoàn toàn.

Các nhận định ban đầu của HS, ví dụ: rừng nhiều tầng vì có nhiều ánh sáng và nước; rừng thưa vì thiếu mưa vào mùa khô. GV ghi lên bảng để đối chiếu cuối tiết. Vấn đề cần giải quyết: rừng nhiệt đới có đặc điểm gì và vì sao không phải rừng vùng nhiệt đới nào cũng xanh quanh năm.

Nêu được đặc điểm rừng nhiệt đới (nhiều tầng, sinh vật phong phú, trao đổi vật chất nhanh); giải thích được điều kiện nóng và đủ ẩm; phân biệt rừng mưa thường xanh với rừng nhiệt đới có mùa khô.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc SGK, quan sát sơ đồ các tầng rừng và lược đồ phân bố rừng nhiệt đới, sau đó hoàn thành bảng nối đối tượng với mô tả và trả lời câu hỏi: “Vì sao rừng nhiệt đới cần vùng vừa nóng vừa đủ ẩm? Rừng mưa thường xanh khác rừng nhiệt đới có mùa khô ở điểm nào?”

Kết quả Phiếu học tập số 1: Rừng nhiều tầng là cấu trúc thảm thực vật; Nóng và đủ ẩm là điều kiện rừng nhiệt đới ẩm; Tán và rễ cây góp phần giữ đất, điều tiết nước; Phá rừng làm mất nơi sống của nhiều loài. Kiến thức HS rút ra: rừng nhiệt đới ở vùng nóng, đủ ẩm, có nhiều tầng cây, sinh vật phong phú và trao đổi vật chất nhanh; rừng nhiệt đới có mùa khô khác rừng mưa thường xanh; không phải mọi rừng vùng nhiệt đới đều xanh dày quanh năm.

Nêu được vai trò của rừng (giữ đất, điều tiết nước, lưu trữ carbon, cung cấp sinh kế) và hậu quả của phá rừng; phân biệt được dữ kiện với suy luận; nêu được nguyên tắc khai thác bền vững.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Mỗi cặp đọc các nhận định, xác định đâu là dữ kiện (điều đã quan sát hoặc đã được ghi nhận), đâu là suy luận, rồi trả lời câu hỏi: “Vì sao chặt hết rừng có thể làm tăng xói mòn? Vì sao trồng một loài cây nhanh lớn chưa thể thay thế đầy đủ rừng tự nhiên?”

Kết quả Phiếu học tập số 2: nhận định về tán và rễ cây giữ đất, điều tiết nước là kiến thức của bài; nhận định về phá rừng làm mất nơi sống của nhiều loài là kiến thức của bài; nhận định “trồng một loài cây lập tức thay thế đầy đủ chức năng rừng tự nhiên” là sai vì cấu trúc, đa dạng và quan hệ sinh thái cần thời gian và điều kiện phục hồi. Kiến thức HS rút ra: rừng giữ đất, điều tiết nước, lưu trữ carbon và cung cấp sinh kế; chặt rừng dễ gây xói mòn, giảm nơi sống, ảnh hưởng cộng đồng; khai thác bền vững cần giới hạn, phục hồi và bảo vệ đa dạng bản địa.

Vận dụng được kiến thức về đặc điểm, điều kiện và vai trò của rừng nhiệt đới để làm bài tập nối, chọn đáp án và xét đúng sai.

HS làm bốn bài tập trong Phiếu học tập số 3 (phần A). Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Rừng nhiều tầng, Nóng và đủ ẩm, Tán và rễ cây, Phá rừng). Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Rừng nhiều tầng”? A. Điều kiện rừng nhiệt đới ẩm; B. Cấu trúc thảm thực vật; C. Góp phần giữ đất, điều tiết nước; D. Làm mất nơi sống của nhiều loài. Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Rừng nhiều tầng — Điều kiện rừng nhiệt đới ẩm; B. Tán và rễ cây — Góp phần giữ đất, điều tiết nước; C. Nóng và đủ ẩm — Cấu trúc thảm thực vật; D. Phá rừng — Làm mất nơi sống của nhiều loài. Bài 4: Xác định đúng hoặc sai: a) Rừng nhiều tầng: Cấu trúc thảm thực vật; b) Chỉ cần nhiệt độ cao là có rừng mưa dù hoàn toàn thiếu nước; c) Trồng một loài cây lập tức thay thế đầy đủ chức năng rừng tự nhiên; d) Phá rừng: Làm mất nơi sống của nhiều loài. GV có thể cho HS làm thêm bài tương tác trên học liệu NeoEdu nếu có thiết bị.

Đáp án Bài 1: Rừng nhiều tầng – Cấu trúc thảm thực vật; Nóng và đủ ẩm – Điều kiện rừng nhiệt đới ẩm; Tán và rễ cây – Góp phần giữ đất, điều tiết nước; Phá rừng – Làm mất nơi sống của nhiều loài. Đáp án Bài 2: B (Cấu trúc thảm thực vật). Đáp án Bài 3: B và D (Tán và rễ cây — Góp phần giữ đất, điều tiết nước; Phá rừng — Làm mất nơi sống của nhiều loài). Đáp án Bài 4: a) Đúng; b) Sai, vì rừng mưa nhiệt đới cần đủ ẩm, không chỉ nóng; c) Sai, vì cấu trúc, đa dạng và quan hệ sinh thái cần thời gian và nhiều điều kiện phục hồi; d) Đúng.

Đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về phương án bảo vệ rừng; gắn kiến thức bài học với cộng đồng và sinh kế.

HS làm việc nhóm với phần B của Phiếu học tập số 3. Tình huống: Hai phương án giả định: A giữ rừng tự nhiên và khai thác lâm sản ngoài gỗ có kiểm soát; B chặt hết rồi trồng một loài cây nhanh lớn. Nhiệm vụ: (1) So sánh hai phương án về nơi sống và giới hạn của việc gọi B là phục hồi đầy đủ. (2) Vì sao bảo vệ rừng cần quan tâm sinh kế cư dân? Nhóm trình bày kết luận có căn cứ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật.

Gợi ý kết luận: (1) A duy trì cấu trúc, nơi sống đa dạng hơn nếu quản lí đúng. B có cây trở lại nhưng thường đơn giản về loài và tầng tán, chưa khôi phục đầy đủ quan hệ sinh thái; không chỉ đếm thân cây để kết luận hai phương án tương đương. (2) Cư dân có thể phụ thuộc lâm sản và đất canh tác; quy định không đi cùng sinh kế, quyền lợi và sự tham gia sẽ khó bền vững; cần kết hợp bảo tồn với sử dụng hợp lí, không xem con người chỉ là yếu tố gây hại. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ. Với câu hỏi về phương án bảo vệ đa dạng tốt hơn (A. Giữ sinh cảnh bản địa và phục hồi nhiều loài phù hợp; B. Chỉ đếm số cây mà bỏ loài; C. Thay mọi rừng bằng một cây ngoại lai; D. Mở đường vào mọi khu lõi), đáp án là A.