Giáo án Bài 29. Bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững

Huy động vốn hiểu biết và trải nghiệm của HS về việc sử dụng tài nguyên (nước, điện, giấy) hằng ngày; dẫn dắt HS vào vấn đề bảo vệ tự nhiên và khai thác bền vững.

GV đưa ra câu hỏi: “Ở trường và ở nhà, em thấy những việc nào đang làm nước, điện, giấy bị dùng lãng phí?” và “Nếu cứ dùng như hiện nay, điều gì có thể xảy ra với thế hệ sau?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trả lời miệng.

Danh sách 2 đến 3 hành vi lãng phí tài nguyên HS quan sát được (ví dụ: vòi nước chảy khi rửa tay, rò rỉ nước ở bồn cầu, bỏ giấy còn dùng được). HS nêu được một nhận định ban đầu: tài nguyên có hạn, dùng hôm nay ảnh hưởng đến thế hệ sau. Câu hỏi mở đầu được ghi lên bảng để đối chiếu cuối tiết.

HS nêu được khái niệm phát triển bền vững; giải thích được khai thác thông minh khác với việc chỉ dùng thiết bị mới; nắm bốn khái niệm chính của bài.

Theo cặp đôi, HS đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách giáo khoa, trả lời ba câu hỏi:

• Phát triển bền vững đáp ứng nhu cầu nào của hiện tại và không làm tổn hại điều gì?
• Vì sao nói khai thác thông minh không chỉ là sử dụng thiết bị mới?
• Hai khái niệm “Phát triển bền vững” và “Tiết kiệm nước” được hiểu như thế nào?
  Sau đó, GV yêu cầu HS nối bốn khái niệm (Phát triển bền vững, Tái chế kim loại, Tiết kiệm nước, Khai thác vượt phục hồi) với mô tả tương ứng.

• Phát triển bền vững: đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai; quan tâm hiện tại và tương lai.
• Khai thác thông minh: hiểu giới hạn tài nguyên, dùng hiệu quả, giảm chất thải, bảo vệ môi trường; không chỉ là có thiết bị mới.
• Tái chế kim loại: giảm nhu cầu nguyên liệu mới.
• Tiết kiệm nước: giảm dùng lãng phí (vẫn giữ đủ mức phục vụ thiết yếu).
• Khai thác vượt phục hồi: làm tài nguyên tái tạo suy giảm.
  HS ghi các ý này vào vở theo đúng nội dung.

HS giải thích được vì sao rừng và nước là tài nguyên tái tạo nhưng vẫn có thể suy giảm; nêu được cách tiết kiệm và tái chế đối với tài nguyên không tái tạo; biết đánh giá phương án bằng bốn tiêu chí.

Theo nhóm 4 HS, nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Nhóm đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn trong sách giáo khoa, thảo luận và điền phiếu. Sau đó nhóm thống nhất một phương án bảo vệ tài nguyên của nhà trường để đánh giá theo bốn tiêu chí: lượng dùng, đầu ra, tác động, khả năng duy trì.

Kết quả phiếu học tập số 1 (đáp án dự kiến):

• Rừng và nước là tài nguyên tái tạo, nhưng nếu khai thác vượt khả năng phục hồi hoặc gây ô nhiễm thì vẫn suy giảm, vì cây và hệ sinh thái cần thời gian phục hồi.
• Quặng là tài nguyên không tái tạo: cần tiết kiệm và tái chế để giảm khai thác mới.
• Phương án được đánh giá theo bốn tiêu chí: lượng dùng (dùng bao nhiêu), đầu ra (thu được gì), tác động (ảnh hưởng môi trường), khả năng duy trì (kéo dài được không). Tránh lời hứa không có chỉ tiêu cụ thể.

HS củng cố khái niệm và liên hệ đúng giữa đối tượng và mô tả; phân biệt được nhận định đúng, sai.

HS làm cá nhân ba câu hỏi sau, sau đó đối chiếu theo cặp:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Phát triển bền vững; Tái chế kim loại; Tiết kiệm nước; Khai thác vượt phục hồi.
2. Mô tả nào phù hợp với “Phát triển bền vững”? A. Giảm nhu cầu nguyên liệu mới; B. Quan tâm hiện tại và tương lai; C. Giảm dùng lãng phí; D. Làm tài nguyên tái tạo suy giảm.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Phát triển bền vững — Giảm nhu cầu nguyên liệu mới; B. Tiết kiệm nước — Giảm dùng lãng phí; C. Tái chế kim loại — Quan tâm hiện tại và tương lai; D. Khai thác vượt phục hồi — Làm tài nguyên tái tạo suy giảm.

Đề 1: Đáp án: Phát triển bền vững – Quan tâm hiện tại và tương lai; Tái chế kim loại – Giảm nhu cầu nguyên liệu mới; Tiết kiệm nước – Giảm dùng lãng phí; Khai thác vượt phục hồi – Làm tài nguyên tái tạo suy giảm.
Đề 2: Đáp án B (Phát triển bền vững được xác định là quan tâm hiện tại và tương lai).
Đề 3: Đáp án B và D. Hai cặp đúng là Tiết kiệm nước — Giảm dùng lãng phí và Khai thác vượt phục hồi — Làm tài nguyên tái tạo suy giảm. Hai cặp còn lại bị hoán đổi mô tả.

HS xét đúng, sai từng nhận định; vận dụng công thức tính lượng và tỉ lệ tiết kiệm tài nguyên trong tình huống cụ thể.

Cá nhân HS làm hai nhiệm vụ:
4. Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định: a) Phát triển bền vững: Quan tâm hiện tại và tương lai. b) Tái chế kim loại không thể làm giảm nhu cầu quặng mới. c) Tiết kiệm nước nghĩa là dùng ít đi bằng mọi giá, kể cả không đáp ứng nhu cầu thiết yếu. d) Khai thác vượt phục hồi: Làm tài nguyên tái tạo suy giảm.
5 và 6. Số liệu giả định: trường học dùng 1000 lít nước mỗi ngày; sửa rò rỉ giảm còn 800 lít; số người và hoạt động không đổi. Tính lượng và tỉ lệ tiết kiệm, nêu điều cần theo dõi tiếp.
Ngoài ra, HS làm bài 8: Dùng nước giảm từ 500 xuống 400 lít, tỉ lệ giảm là bao nhiêu? A. 20%; B. 25%; C. 80%; D. 100%.

Câu 4 (đáp án): a) Đ; b) S (tái chế có thể giảm một phần nhu cầu nguyên liệu mới, dù vẫn cần năng lượng); c) S (tiết kiệm giảm lãng phí nhưng vẫn phải giữ mức phục vụ và an toàn phù hợp); d) Đ. Thang chấm: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.
Câu 5 và 6 (đáp án): Tiết kiệm 1000 − 800 = 200 lít/ngày; tỉ lệ $\dfrac{200}{1000} \times 100 = 20\%$. Cần theo dõi đồng hồ nhiều ngày, mức phục vụ và rò rỉ mới; một ngày mẫu không bảo đảm mọi tháng đều giảm đúng 20%.
Câu 8 (đáp án A): Giảm 100 lít trên mức gốc 500 lít, $\dfrac{100}{500} \times 100 = 20\%$.

HS vận dụng kiến thức để đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ; đề xuất một việc làm cụ thể để khai thác thông minh tại trường.

Theo nhóm 4 HS (nhóm đã làm Phiếu học tập số 1), HS đọc tình huống: “Trường đề xuất mua máy bơm nước mới, công suất lớn hơn, để tưới cây nhanh hơn. Nhà trường cho rằng đây là khai thác thông minh.” Nhóm trả lời hai câu hỏi:

• Trong tình huống, đâu là dữ kiện và đâu là suy luận?
• Dựa trên bốn tiêu chí (lượng dùng, đầu ra, tác động, khả năng duy trì), nhóm kết luận phương án này có phải là khai thác thông minh hay không, và cần thêm thông tin gì?
  Về nhà: mỗi HS chọn một việc làm ở nhà (tắt vòi nước, sửa rò rỉ, phân loại rác) và tính tỉ lệ tiết kiệm nếu có số liệu.

Dữ kiện: nhà trường mua máy bơm công suất lớn hơn; mục đích tưới cây nhanh hơn.
Suy luận: máy mới là khai thác thông minh.
Kết luận có căn cứ: chưa đủ căn cứ để khẳng định là khai thác thông minh. Cần đánh giá lượng nước tiêu thụ, hiệu suất, tổng lượng dùng và tác động môi trường; thiết bị mới có thể tăng tiêu hao hoặc vượt khả năng phục hồi nguồn nước.
Thông tin cần bổ sung: số liệu nước dùng trước và sau khi thay máy, thời gian tưới, mức độ rò rỉ.
Đề xuất về nhà (mẫu): tắt vòi nước khi đánh răng; tính lượng nước tiết kiệm nếu có số liệu theo công thức tỉ lệ (lượng tiết kiệm chia lượng ban đầu, nhân 100).