Giáo án Bài 28. Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên

Xác định vấn đề bài học: con người và thiên nhiên có mối quan hệ như thế nào, qua những việc HS đã biết trong cuộc sống hằng ngày.

GV nêu câu hỏi: Nước dùng để nấu ăn, đất để trồng rau, điện thắp sáng và nhà ở của em lấy từ đâu? Khi xây nhà, đào mương hay xả rác, điều gì có thể xảy ra với môi trường xung quanh?

HS kể được ít nhất 3 nguồn lấy từ thiên nhiên (nước, đất, năng lượng, vật liệu, không gian sống). HS nêu được 1 hành động của con người làm thay đổi thiên nhiên (ví dụ: xả rác làm ô nhiễm nguồn nước; xây dựng làm mặt đất bị phủ kín). GV chốt vấn đề: thiên nhiên cung cấp điều kiện sống, con người tác động trở lại, và quan hệ này là quan hệ hai chiều.

Nêu được thiên nhiên cung cấp nước, đất, năng lượng, vật liệu và không gian sống; giải thích được con người tác động trở lại bằng sản xuất, xây dựng, khai thác và phục hồi.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Mỗi HS ghi ý kiến của mình vào một ô quanh khăn, sau đó nhóm thống nhất ý chung vào ô giữa. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các nguồn thiên nhiên con người sử dụng. (2) Nêu các cách con người tác động trở lại thiên nhiên. (3) Giải thích vì sao đây là quan hệ hai chiều.

Kết quả trên phiếu gồm: Thiên nhiên cung cấp: nước, đất, năng lượng, vật liệu, không gian sống. Con người tác động trở lại: sản xuất, xây dựng, khai thác, phục hồi. Kiến thức HS rút ra: Đất và nước là nguồn lực tự nhiên; con người vừa phụ thuộc vào thiên nhiên vừa tác động trở lại, nên quan hệ là quan hệ hai chiều.

Phân biệt được tác động tích cực với tác động tiêu cực; giải thích được vì sao một hoạt động có lợi trước mắt vẫn có thể gây chi phí lâu dài và khai thác quá mức có thể gây suy thoái.

HS làm việc cặp đôi, đọc Phiếu học tập số 1 (phần B) gồm 3 ví dụ: trồng lại rừng đầu nguồn; khai thác cát ven sông quá mức; mở rộng khu sản xuất làm giảm diện tích đất thấm. Với mỗi ví dụ, HS xác định tác động tích cực hay tiêu cực, nêu lợi ích trước mắt và chi phí lâu dài.

Bảng kết quả của cặp đôi: Trồng lại rừng đầu nguồn: tác động tích cực nếu phù hợp; giúp phục hồi hệ sinh thái, giữ đất và nước. Khai thác cát quá mức: tác động tiêu cực; có lợi ích kinh tế trước mắt nhưng có thể gây sạt lở bờ sông và suy thoái lòng sông về lâu dài. Mở rộng sản xuất làm giảm đất thấm: vừa có lợi ích kinh tế, vừa làm tăng nguy cơ ngập khi mưa lớn. Kiến thức rút ra: khai thác quá mức có thể gây suy thoái; phục hồi hệ sinh thái là tác động tích cực nếu phù hợp với điều kiện tự nhiên.

Trình bày được chuỗi hoạt động → thay đổi môi trường → ảnh hưởng đời sống và các nhóm chịu tác động; nêu được vì sao không kết luận nguyên nhân chỉ vì hai việc xảy ra cùng lúc.

HS làm việc theo nhóm 4 với trò chơi 'Ai đúng?'. GV đưa một tình huống: sau khi một khu đất được san lấp để xây nhà, đúng tuần đó có một trận mưa lớn và đường trong xóm bị ngập. Các nhóm sắp xếp chuỗi giải thích: hoạt động, thay đổi môi trường, ảnh hưởng đời sống, nhóm chịu tác động. Sau đó nhóm trả lời: có thể kết luận việc san lấp là nguyên nhân duy nhất không?

Chuỗi giải thích mẫu: San lấp đất và xây nhà → mặt đất bị phủ kín, khả năng thấm giảm → nước mưa chảy nhanh về cống → đường trong xóm ngập; người đi đường, hộ dân ở vùng thấp chịu tác động nhiều nhất. Kết luận: không thể kết luận nguyên nhân duy nhất chỉ vì hai việc xảy ra cùng lúc; cần kiểm tra lượng mưa, diện tích bề mặt không thấm, khả năng thoát nước và so sánh nhiều đợt mưa tương đương.

Vận dụng được các khái niệm Đất và nước, Khai thác quá mức, Phục hồi hệ sinh thái, Quan hệ hai chiều để trả lời câu hỏi trắc nghiệm và đúng/sai.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm: câu 1 (ghép đối tượng với mô tả), câu 2 (chọn mô tả phù hợp với Đất và nước), câu 3 (chọn đúng hai cặp liên hệ), câu 4 (xác định đúng hoặc sai bốn nhận định), câu 8 (chọn cách kiểm tra nguyên nhân ngập có cơ sở). HS ghi đáp án, sau đó đối chiếu với đáp án GV.

Đáp án:

• Câu 1: Đất và nước – Nguồn lực tự nhiên; Khai thác quá mức – Có thể gây suy thoái; Phục hồi hệ sinh thái – Tác động tích cực nếu phù hợp; Quan hệ hai chiều – Con người vừa phụ thuộc vừa tác động.
• Câu 2: Đáp án B (Nguồn lực tự nhiên).
• Câu 3: Đáp án B và D (Phục hồi hệ sinh thái – Tác động tích cực nếu phù hợp; Quan hệ hai chiều – Con người vừa phụ thuộc vừa tác động).
• Câu 4: a) Đúng; b) Sai, vì khai thác quá mức có thể gây suy thoái và chi phí lâu dài; c) Sai, vì cần kiểm tra thêm dữ liệu và các yếu tố khác; d) Đúng. Thang chấm: 0 ý đúng được 0; 1 ý đúng được 0,1; 2 ý đúng được 0,25; 3 ý đúng được 0,5; 4 ý đúng được 1.
• Câu 8: Đáp án A (so lượng mưa, mặt phủ và thoát nước qua nhiều đợt, vì ngập liên quan đến mưa, thấm và tiêu thoát).

Vận dụng được kiến thức để nêu lợi ích, rủi ro, dữ liệu cần kiểm tra và giải pháp cân nhắc cả sinh hoạt và nước mưa trong một tình huống giả định.

Tình huống giả định: một hộ gia đình chuyển khoảng vườn thành sân bê tông để có chỗ sinh hoạt; sau mưa, nước dồn nhanh về cống vốn nhỏ. Chưa đo lượng mưa của hai giai đoạn. HS trả lời câu 6 (nêu lợi ích, rủi ro và dữ liệu cần để kiểm tra nguyên nhân ngập) và câu 9 (nêu giải pháp cân nhắc cả sinh hoạt và nước mưa). Câu 7 (vì sao đề xuất tốt phải nói ai được lợi, ai chịu tác động) là câu thảo luận nếu còn thời gian.

Câu 6: Lợi ích là thêm không gian sinh hoạt. Rủi ro là giảm thấm, tăng dòng chảy mặt. Cần số liệu lượng mưa, diện tích bê tông, khả năng thoát của cống và so sánh các đợt mưa tương đương; chưa khẳng định bê tông là nguyên nhân duy nhất.
Câu 9: Giữ diện tích sinh hoạt cần thiết, bổ sung bề mặt thấm hoặc bồn cây phù hợp, bảo dưỡng thoát nước theo chuyên môn; theo dõi vùng nước đọng, không tự đào rãnh hay mở cống.
Câu 7 (gợi ý): Lợi ích và thiệt hại có thể phân bố không đều; người dùng sân được tiện ích, hộ ở thấp phía sau có thể chịu nước dồn. Cần nêu các nhóm để chọn phương án công bằng.