Giáo án Bài 27. Dân số và sự phân bố dân cư trên thế giới

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra cần so sánh dân số và mật độ dân số, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa bảng giả định: vùng A có 120000 người, diện tích 300 km²; vùng B có 90000 người, diện tích 150 km² (năm 2024, ranh giới giữ nguyên, số liệu chỉ để học tập).
Câu hỏi GV đặt ra: “Vùng nào đông dân hơn? Vùng nào đông dân hơn theo nghĩa mỗi km² có nhiều người hơn?”

• Dự đoán ban đầu của HS: vùng A đông dân hơn vì có 120000 người, nhiều hơn 90000 người của vùng B.
• Nhận thức cần thiết: phải so sánh thêm số người trên mỗi km² (mật độ) mới kết luận đúng về mức độ đông đúc.
• Nhiệm vụ học tập: nêu khái niệm dân số, mật độ dân số, cách tính và cách phân biệt hai ý này.

HS nêu được khái niệm dân số, mật độ dân số, đơn vị người/km²; giải thích được mật độ dân số bằng dân số chia diện tích và tính được mật độ của vùng giả định.

Nhiệm vụ nhóm 4 HS (Phiếu học tập số 1):

• Đọc mục khái niệm trong sách, hoàn thành bảng ghi nhận khái niệm.
• Tính mật độ dân số của vùng A và vùng B theo công thức mật độ = dân số ÷ diện tích.
• Trả lời: Vì sao hai vùng có cùng dân số vẫn có thể có mật độ khác nhau?
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao cần ghi rõ năm và ranh giới khi nói về số liệu dân số?”

• Khái niệm: dân số là số người sống trong một lãnh thổ tại thời điểm xác định; mật độ dân số là dân số chia diện tích, đơn vị người/km².
• Vùng A: $\dfrac{120000}{300} = 400$ người/km².
• Vùng B: $\dfrac{90000}{150} = 600$ người/km².
• Kết luận: vùng A có dân số lớn hơn nhưng vùng B có mật độ cao hơn, vì diện tích khác nhau.
• Số liệu cần ghi rõ năm và ranh giới thống kê để so sánh đúng.

HS nêu được khái niệm phân bố dân cư; giải thích được vì sao dân cư phân bố không đều và vì sao mật độ trung bình không thể hiện sự khác biệt bên trong vùng.

Nhiệm vụ cặp đôi:

• Đọc mục giải thích về các yếu tố ảnh hưởng đến phân bố dân cư (nguồn nước, địa hình, khí hậu, lịch sử định cư, cơ hội việc làm).
• Trả lời câu hỏi: “Mật độ trung bình của vùng 400 người/km² có cho biết mọi nơi trong vùng đều đông dân như nhau không?”
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao đô thị thường đông dân nhưng không phải nơi nào bằng phẳng cũng đông?”

• Phân bố dân cư là sự sắp xếp dân cư theo không gian.
• Dân cư phân bố không đều vì liên quan đến nguồn nước, địa hình, khí hậu, lịch sử định cư và cơ hội việc làm.
• Trả lời: Không. Dân cư có thể dồn ở trung tâm trong khi phần khác thưa. Mật độ trung bình khái quát toàn vùng; cần bản đồ hoặc dữ liệu nhỏ hơn để biết phân bố bên trong.

HS củng cố khái niệm, vận dụng công thức tính mật độ và nhận diện các nhận định đúng sai; biết đánh giá giới hạn của số liệu.

Nhiệm vụ cá nhân rồi kiểm tra cặp (Phiếu học tập số 2), có thể kiểm tra tương tác trên trang NeoEdu:

• Bài 1: Ghép đối tượng với mô tả.
• Bài 2 và 3: Chọn đáp án và chọn cặp liên hệ đúng.
• Bài 4: Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định a, b, c, d.
• Bài 5: Tính mật độ của vùng có 200000 người, diện tích 400 km².
• Bài 6: Tính mật độ hai vùng A, B và phân biệt nơi đông dân hơn với nơi mật độ cao hơn.
• Bài 7: Vì sao không so sánh mức tăng dân số hai năm khi ranh giới đã đổi mà chưa hiệu chỉnh?
• Bài 8: Mật độ trung bình có cho biết mọi nơi đều đông như nhau không?
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao ở bài 7, thay đổi ranh giới có thể làm số liệu dân số tăng hay giảm dù dân số thực tế không đổi?”

• Bài 1: Dân số – Số người tại thời điểm xác định; Mật độ dân số – Dân số chia diện tích; Đơn vị mật độ – Người/km²; Phân bố dân cư – Sự sắp xếp dân cư theo không gian.
• Bài 2: Đáp án B (Số người tại thời điểm xác định).
• Bài 3: Đáp án B và D (Đơn vị mật độ – Người/km²; Phân bố dân cư – Sự sắp xếp dân cư theo không gian).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, mật độ = dân số ÷ diện tích; c) Sai, mật độ trung bình không thể hiện khác biệt bên trong; d) Đúng.
• Bài 5: $\dfrac{200000}{400} = 500$ người/km², đáp án A.
• Bài 6: Vùng A $\dfrac{120000}{300} = 400$ người/km²; vùng B $\dfrac{90000}{150} = 600$ người/km². A có dân số lớn hơn nhưng B có mật độ cao hơn. Bảng là giả định, không đại diện đơn vị hành chính hiện nay.
• Bài 7: Thêm hoặc bớt địa bàn làm thay đổi dân số thống kê dù dân số từng phần không tăng. Cần quy về cùng phạm vi hoặc tách ảnh hưởng của điều chỉnh ranh giới; nếu không sẽ nhầm thay đổi hành chính với tăng dân số.
• Bài 8: Không. Dân cư có thể dồn ở trung tâm trong khi phần khác thưa; chỉ số trung bình khái quát toàn vùng.
• Thang chấm bài 4: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.

HS vận dụng kiến thức về mật độ và phân bố dân cư để phân tích tình huống thực tế có căn cứ, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận rõ ràng.

Tình huống giả định (nhóm 3 HS): Năm 2024, vùng C có 80000 người, diện tích 200 km². Năm 2025, chính quyền sáp nhập thêm một phần địa bàn có 10000 người và 50 km², nhưng dân số từng phần không thay đổi về tự nhiên.
Nhiệm vụ: (1) Tính mật độ vùng C năm 2024 và năm 2025 theo phạm vi mới. (2) Phân biệt dữ kiện (số liệu) với suy luận (nhận định về tăng dân số). (3) Nêu kết luận có căn cứ và đề xuất cách so sánh đúng.
Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu chỉ so sánh 80000 với 90000 người thì có kết luận gì? Kết luận đó có đúng không?”

• Năm 2024: $\dfrac{80000}{200} = 400$ người/km².
• Năm 2025 (phạm vi mới, cộng 10000 người và 50 km²): dân số 90000 người, diện tích 250 km², mật độ $\dfrac{90000}{250} = 360$ người/km².
• Dữ kiện: số người, diện tích, năm thống kê. Suy luận: “Dân số tăng 10000 người” là chưa đúng vì phần tăng đến từ thay đổi ranh giới.
• Kết luận: cần quy về cùng phạm vi trước khi so sánh; mật độ vùng giảm từ 400 xuống 360 người/km² chủ yếu do mở rộng diện tích, không phản ánh tăng dân số tự nhiên.
• Đề xuất: so sánh trên cùng một phạm vi lãnh thổ hoặc tách riêng ảnh hưởng của điều chỉnh ranh giới.