Giáo án Bài 30. Thực hành: Tìm hiểu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên ở địa phương

HS nhận biết bước đầu sự khác nhau giữa dữ kiện quan sát được và suy luận vội vàng khi đọc một tình huống về rác ở sân trường.

GV trình chiếu tình huống: "Sau giờ ra chơi, sân trường có nhiều cốc nhựa vứt ở gốc cây. Bạn A nói: lớp 6B ý thức kém nhất trường." HS trả lời hai câu hỏi: (1) Câu nào là dữ kiện đo được? (2) Câu nào là suy luận? Có đủ căn cứ để kết luận không?

HS xác định: Dữ kiện: có nhiều cốc nhựa ở gốc cây sau giờ ra chơi. Suy luận: "lớp 6B ý thức kém nhất trường" vì chưa có số liệu so sánh giữa các lớp và chưa biết điều kiện (số học sinh, vị trí, thời gian) có giống nhau không. Kết luận: chưa đủ căn cứ, cần đo đếm và so sánh điều kiện.

HS nêu đúng và giải thích được vai trò của bốn khái niệm: câu hỏi nghiên cứu, so sánh điều kiện, hạn chế khảo sát, chỉ tiêu theo dõi.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm nhận bộ thẻ khái niệm và thẻ mô tả, ghép đúng cặp rồi viết vào Phiếu học tập số 1. Sau đó, mỗi nhóm lấy một ví dụ ở sân trường (rác, sử dụng nước hoặc cây xanh) để minh hoạ từng khái niệm. Câu hỏi GV đặt ra: "Vì sao không chỉ đếm tổng số cốc mà cần ghi số học sinh?" và "Vì sao báo cáo phải có mục hạn chế?"

Phiếu học tập số 1 hoàn thành:

• Câu hỏi nghiên cứu – Định hướng dữ liệu cần thu.
• So sánh điều kiện – Giúp tránh kết luận vội.
• Hạn chế khảo sát – Phạm vi chưa thể khẳng định.
• Chỉ tiêu theo dõi – Căn cứ đánh giá giải pháp.
  Ví dụ minh hoạ mẫu của nhóm (ví dụ: "Mỗi ngày có bao nhiêu cốc nhựa ở gốc cây sân sau?"). Kết luận được rút ra: cần ghi số người, cùng thời điểm, cùng khu vực để so sánh công bằng.

HS vận dụng bốn khái niệm để chọn đáp án đúng, xác định nhận định đúng – sai và tính mức giảm phần trăm từ số liệu đã cho.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các câu: (1) Ghép mỗi khái niệm với mô tả phù hợp. (2) Mô tả nào phù hợp với "Câu hỏi nghiên cứu"? A. Giúp tránh kết luận vội; B. Định hướng dữ liệu cần thu; C. Phạm vi chưa thể khẳng định; D. Căn cứ đánh giá giải pháp. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ. (4) Xác định Đ/S cho các nhận định a–d. (5) Báo cáo mẫu giả định: đếm cốc nhựa ở sân sau giờ ra chơi, trước tuyên truyền 40 chiếc, sau một tuần 25 chiếc; không có nhóm đối chứng, số học sinh có thể thay đổi. Tính mức giảm và viết kết luận không vượt dữ liệu. (6) Cốc nhựa giảm từ 60 còn 45 chiếc là giảm bao nhiêu phần trăm? A. 25%; B. 15%; C. 75%; D. 33,3%. GV yêu cầu HS dùng học liệu số NeoEdu để kiểm tra các câu tương tác.

Đáp án:
(1) Câu hỏi nghiên cứu – Định hướng dữ liệu cần thu; So sánh điều kiện – Giúp tránh kết luận vội; Hạn chế khảo sát – Phạm vi chưa thể khẳng định; Chỉ tiêu theo dõi – Căn cứ đánh giá giải pháp.
(2) Đáp án B.
(3) Đáp án B và D.
(4) a) Đ; b) S (cần ghi số người và có thể tính cốc trên 100 học sinh cùng với tổng); c) S (nêu hạn chế giúp người đọc hiểu phạm vi chứng cứ); d) Đ.
(5) Giảm 15 chiếc, tương đương $\dfrac{15}{40} \times 100 = 37{,}5\%$ so với lần đầu. Kết luận: số cốc đếm được giảm; chưa đủ chứng minh chỉ tuyên truyền gây giảm vì thiếu đối chứng và số người có thể khác.
(6) Đáp án A: $\dfrac{15}{60} \times 100 = 25\%$ (15 là số chiếc, không phải phần trăm).

HS vận dụng các khái niệm đã học để thiết kế một khảo sát nhỏ về một quan hệ con người – thiên nhiên ở sân trường và viết kiến nghị có căn cứ.

Mỗi cặp chọn một quan hệ: rác ở sân trường, sử dụng nước hoặc cây xanh. Cặp hoàn thành bản thiết kế gồm sáu mục: câu hỏi nghiên cứu đo được; phạm vi và thời điểm; cách thu thập an toàn (chỉ quan sát, xin phép, phỏng vấn tự nguyện, không ghi thông tin cá nhân nhạy cảm); điều kiện so sánh; hạn chế khảo sát; chỉ tiêu theo dõi và kiến nghị (có người thực hiện, thời gian, chỉ tiêu). Bản thiết kế này được hoàn thiện ở nhà và nộp vào tiết sau.

Bản thiết kế khảo sát ngắn gồm: câu hỏi đo được (ví dụ: "Sau giờ ra chơi, có bao nhiêu chai nước nhựa ở khu sân A trong 5 ngày?"); phạm vi là khu sân A; điều kiện so sánh là ghi số học sinh và thời điểm; hạn chế là chỉ một khu, một tuần; chỉ tiêu là số chai trên 100 học sinh; kiến nghị có người phụ trách, thời gian hai tuần, chỉ tiêu giảm. Mô hình chỉ là gợi ý, HS phải ghi đúng số liệu mình quan sát.