Giáo án Quyền cơ bản của trẻ em

Kích hoạt kinh nghiệm của HS về quyền được nêu ý kiến; xác định vấn đề bài học: trẻ em có những quyền nào, và quyền tham gia có phụ thuộc tuổi hay không.

GV trình bày tình huống giả định: Hà 13 tuổi muốn góp ý cách bố trí sân chơi để xe lăn đi được. Một bạn nói chỉ người lớn mới có quyền nêu ý kiến, còn sân chơi không cần thay vì ít bạn dùng xe lăn.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Theo em, Hà có quyền góp ý không? Vì sao? (2) Lời nhận xét của bạn kia đúng hay sai ở chỗ nào? (3) Trẻ em gồm những ai, và có quyền gì?

HS nêu được ý kiến ban đầu và ghi lên bảng: “Hà có quyền góp ý” (vì quyền tham gia không đợi đủ tuổi), “ý kiến của bạn kia chưa đúng vì ít người dùng không có nghĩa là không cần tiếp cận”. Từ đó, cả lớp đi đến nhiệm vụ học tập: nhận diện bốn nhóm quyền và cách thực hiện quyền.

Nêu được trẻ em theo Luật Trẻ em là người dưới 16 tuổi; phân loại được các quyền vào bốn nhóm sống còn, bảo vệ, phát triển, tham gia bằng dấu hiệu cụ thể.

Nhiệm vụ theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS. Nhóm nhận một khăn giấy A0 chia bốn ô (sống còn, bảo vệ, phát triển, tham gia) và bộ thẻ ví dụ. HS đọc mục Khái niệm và Hiểu bản chất trong SGK, sau đó đặt thẻ ví dụ vào đúng ô, viết thêm một dấu hiệu nhận biết cho mỗi nhóm.
Câu hỏi GV đặt ra: Theo Luật Trẻ em, trẻ em là người dưới mấy tuổi? Nhóm quyền nào liên quan đến việc được chăm sóc sức khỏe, nuôi dưỡng? Nhóm nào liên quan đến việc không bị bạo lực, bóc lột?
Nhóm tham khảo Phiếu học tập số 1.

• Trẻ em theo Luật Trẻ em là người dưới 16 tuổi.
• Sống còn: quyền được chăm sóc sức khỏe, nuôi dưỡng (dấu hiệu: được ăn uống đủ chất, được khám chữa bệnh khi ốm).
• Bảo vệ: quyền không bị bạo lực, bóc lột (dấu hiệu: được bảo vệ khỏi mọi hình thức xâm hại, được tìm đến người lớn tin cậy khi cần).
• Phát triển: quyền học tập, vui chơi (dấu hiệu: được đi học, được tham gia hoạt động vui chơi phù hợp lứa tuổi).
• Tham gia: quyền bày tỏ ý kiến phù hợp (dấu hiệu: được nêu ý kiến về việc liên quan đến mình, được lắng nghe).

Giải thích được vì sao các nhóm quyền liên hệ nhau và vì sao quyền không phải phần thưởng chỉ dành cho trẻ ngoan; nhận diện và bác bỏ quan niệm sai “quyền trẻ em chỉ có khi trẻ hoàn thành mọi bổn phận”.

Nhiệm vụ theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi nhóm 4 HS nhận một trong bốn câu chuyện giả định ngắn (do GV soạn, ví dụ: bạn An bị cấm đi học vì không làm xong bài tập; bạn Mai không được chơi cùng bạn vì bạn ấy hay quên đồ; bạn Bình không được nêu ý kiến vì hay nói bậy; bạn Lan không được chăm sóc khi ốm vì bố mẹ cho rằng bạn chưa ngoan). Mỗi HS trong nhóm mở rộng phân tích quyền bị ảnh hưởng và trả lời: quyền đó có phụ thuộc việc bạn ngoan hay không? Các quyền nào liên hệ với nhau trong câu chuyện?
Câu hỏi GV đặt ra: Quyền có phải là phần thưởng cho trẻ ngoan không? Vì sao việc học không được ảnh hưởng đến quyền được chăm sóc sức khỏe?

• Quyền không phải phần thưởng: quyền thuộc về trẻ em, không cấp theo mức độ ngoan hay không ngoan; nếu chỉ có quyền khi làm đúng thì trẻ dễ bị tước quyền.
• Các nhóm quyền liên hệ nhau: ví dụ bị cấm đi học (phát triển) có thể ảnh hưởng đến việc được vui chơi và nêu ý kiến (tham gia); không dùng một nhãn như “trẻ chưa ngoan” để phủ nhận quyền khác.
• Quan niệm sai cần bác bỏ: “Quyền trẻ em chỉ có khi trẻ hoàn thành mọi bổn phận.” Ghi nhớ: trẻ có bổn phận, nhưng quyền không bị phụ thuộc vào việc trẻ hoàn thành bổn phận.

Vận dụng được bốn bước từ nhận biết đến thực hiện quyền để phân tích tình huống của Hà và phân tích hai nhận định trong bài.

Nhiệm vụ theo kĩ thuật trạm (bốn trạm, mỗi trạm ứng với một bước: tìm nhu cầu và quyền liên quan; chỉ ra người có trách nhiệm; ưu tiên an toàn và lợi ích tốt nhất; lắng nghe ý kiến trẻ). Ở mỗi trạm, nhóm đọc mục Từ nhận biết đến cách thực hiện, ghi vào Phiếu học tập số 2 cách vận dụng bước đó vào tình huống của Hà.
Câu hỏi GV đặt ra: Trong tình huống của Hà, nhu cầu nào cần tìm? Ai là người có trách nhiệm xây dựng sân chơi? Lắng nghe không có nghĩa là gì?

• Tìm nhu cầu và quyền liên quan: nhu cầu đi lại, tiếp cận sân chơi của bạn dùng xe lăn; quyền liên quan là quyền vui chơi và quyền tham gia.
• Người có trách nhiệm: nhà trường và đơn vị quản lí sân chơi; cha mẹ và thầy cô có trách nhiệm hỗ trợ trẻ.
• Ưu tiên an toàn và lợi ích tốt nhất: đề xuất ưu tiên lối đi an toàn, không để trẻ chịu rủi ro khi góp ý.
• Lắng nghe ý kiến trẻ: lắng nghe không đồng nghĩa mọi đề xuất đều được thực hiện nguyên trạng; cần cân nhắc và phản hồi lí do.

Củng cố kiến thức về nhóm quyền, khái niệm trẻ em và cách phân tích tình huống thông qua các bài tập trong bài.

HS làm nhanh bài tập 1, 3, 4 và 5 trong SGK, sau đó đối chiếu với đáp án; có thể làm trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác) nếu lớp có điều kiện.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp.
Bài 3: Đánh giá hai nhận định về tình huống của Hà (a: Trẻ có quyền được lắng nghe về việc liên quan đến mình; b: Quyền trẻ em chỉ có khi trẻ hoàn thành mọi bổn phận).
Bài 4: Điền khuyết về khái niệm trẻ em theo Điều 1 Luật Trẻ em.
Bài 5: Chọn nhận định đúng với nội dung bài.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao nhận định b bài 3 là sai?

• Bài 1: Sống còn – Chăm sóc sức khỏe, nuôi dưỡng; Phát triển – Học tập, vui chơi; Tham gia – Bày tỏ ý kiến phù hợp; Bảo vệ – Không bị bạo lực, bóc lột.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, vì quyền trẻ em không phụ thuộc vào việc trẻ hoàn thành mọi bổn phận.
• Bài 4: Trẻ em là người dưới 16 tuổi.
• Bài 5: Đáp án B – Trẻ có quyền được lắng nghe về việc liên quan đến mình.

Vận dụng kiến thức về quyền vui chơi, quyền tham gia và bốn bước thực hiện để viết kiến nghị ngắn, có căn cứ, tôn trọng người liên quan.

Mỗi cá nhân viết một kiến nghị ngắn (khoảng 80–120 chữ) gửi nhà trường về cách bố trí sân chơi để bạn dùng xe lăn tiếp cận được. Kiến nghị cần có: nhu cầu và quyền liên quan; cách thu ý kiến bảo đảm không làm lộ hoàn cảnh riêng (ví dụ: phiếu ẩn danh hỏi điểm khó đi); đề xuất kiểm tra thực tế lối vào; yêu cầu nhà trường phản hồi phương án và lí do.
Câu hỏi GV đặt ra: Làm sao để thu ý kiến mà không ép một bạn đại diện cho mọi người khuyết tật? Kiến nghị của em có tôn trọng người liên quan không?

Kiến nghị mẫu đạt yêu cầu: “Kính đề nghị nhà trường khảo sát khả năng tiếp cận sân chơi đối với học sinh dùng xe lăn. Lớp đề xuất phát phiếu ẩn danh hỏi các điểm khó đi, sau đó tổng hợp chung, không hỏi công khai bệnh án hay danh tính. Đề nghị nhà trường phản hồi phương án và thời hạn trong vòng hai tuần, kèm lí do nếu không thực hiện được.”
Tiêu chí chấm: nhu cầu tiếp cận được nêu rõ; đề xuất thu dữ liệu thực tế; yêu cầu phản hồi có thời hạn và lí do; diễn đạt tôn trọng, không định kiến.