Tiếng ViệtLớp 5Chủ điểm 2. Thiên nhiên kì thú

Giáo án Bài 9. Trước cổng trời

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 3 tiết (105 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được nội dung chính, chi tiết tiêu biểu và thông điệp của văn bản Trước cổng trời: thiên nhiên vùng cao đẹp hơn trong sự gắn bó với con người lao động.
Giải thích được nghĩa của từ đồng nghĩa và nhận biết được sắc thái khác nhau giữa các từ gần nghĩa (ví dụ: yên tĩnh, yên bình).
Nhận biết được mở bài, thân bài, kết bài và cách quan sát, lựa chọn chi tiết trong bài văn tả phong cảnh; vận dụng được cách làm đó để lập dàn ý cho một đoạn văn tả cảnh quê hương hoặc nơi ở.
Năng lực ngôn ngữ: đọc rõ, ngắt ý đúng khi đọc văn bản; nghe và nói để trình bày câu trả lời; nhận biết và chọn được từ đồng nghĩa phù hợp với ngữ cảnh; viết được dàn ý ngắn theo bố cục ba phần.
Năng lực văn học: nhận ra vẻ đẹp thiên nhiên vùng cao qua các chi tiết cảnh vật và hình ảnh con người lao động; hiểu thông điệp của văn bản và liên hệ với cảm nhận bản thân.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc văn bản theo hướng dẫn, tự tra nghĩa từ “nguyên sơ” và tự kiểm tra lại đáp án bài tập của mình.
Giao tiếp và hợp tác: HS trao đổi theo nhóm, cặp đôi để thống nhất câu trả lời; trình bày ý kiến rõ ràng, lắng nghe và nhận xét bạn.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng cách quan sát, chọn chi tiết để lập dàn ý cho đề văn tả cảnh quê hương hoặc nơi ở của mình.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực đọc, thảo luận, hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập luyện tập.
Yêu nước: HS thêm yêu quý cảnh đẹp quê hương, nơi ở và trân trọng lao động của người dân các dân tộc miền núi.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Tranh hoặc ảnh về vùng cao có mây, thác, suối, nương lúa và người dân đi làm (in khổ A3 hoặc chiếu trên máy chiếu).
Bảng phụ ghi đoạn tóm tắt văn bản, các cặp từ “yên tĩnh – yên bình”, câu “Bạn có tấm lòng nhân hậu”.
Phiếu học tập số 1, số 2, số 3 đã in cho các nhóm.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/5/vietnamese/tap-1-bai-9-truoc-cong-troi), dùng để kiểm tra nhanh phần luyện tập trên máy chiếu hoặc cho HS tự làm khi còn thời gian.
Thẻ đáp án hoặc bảng phụ ghi nghĩa của từ “nguyên sơ”, “khộp”, “hệ sinh thái”.

2. Học sinh

Sách Tiếng Việt 5, tập 1 và vở ghi.
Bút chì, bút bi, thước kẻ, bút dạ.
Giấy A4 hoặc giấy nháp để trình bày khăn trải bàn và sơ đồ bố cục.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 10 phút

Vẻ đẹp vùng cao qua tranh ảnh

Mục tiêu

Tạo hứng thú, huy động vốn hiểu biết của HS về cảnh vùng cao và dẫn vào bài đọc.

Nội dung

GV treo tranh vùng cao và tổ chức trò chơi “Ai tinh mắt hơn?”: HS nêu nhanh các sự vật, hoạt động nhìn thấy trong tranh. Sau đó HS trả lời câu hỏi gợi mở về cảnh vật và con người.

Sản phẩm dự kiến

Danh sách khoảng 5–7 từ chỉ cảnh vật và hoạt động trên bảng; HS nêu được cảm nhận ban đầu về cảnh vùng cao.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV treo tranh vùng cao và nêu luật chơi: trong 1 phút, nhóm nào tìm được nhiều từ chỉ cảnh vật và hoạt động trong tranh hơn sẽ thắng. GV hỏi: “Em thấy những gì trong bức tranh này?”
Học sinh
HS quan sát tranh, suy nghĩ và ghi nhanh các từ vào giấy nháp. Dự kiến: núi, mây, thác, suối, nương lúa, người đi làm, hái măng.
Giáo viên
GV hỏi tiếp: “Nếu được đứng trên cao nhìn xuống, em mong thấy điều gì nhất? Vì sao?”
Học sinh
HS trả lời theo cặp. Dự kiến: “Em muốn nhìn thấy dòng suối uốn lượn, vì nó trông rất mát mắt.” / “Em muốn thấy người dân làm việc trên nương, vì cảnh có người sẽ vui hơn.”
Giáo viên
GV mời 2–3 HS đọc từ vừa tìm được, ghi lên bảng và khen những từ diễn đạt chính xác.
Học sinh
Đại diện nhóm đọc các từ tìm được, các nhóm khác bổ sung.
Giáo viên
GV nhận xét và nói: “Hôm nay chúng ta cùng đọc văn bản Trước cổng trời để xem điểm nhìn từ trên cao đã đưa ta đến những cảnh gì.” GV ghi tên bài lên bảng.
Học sinh
HS lắng nghe, nhắc lại tên bài và mở sách trang 60.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 25 phút

Đọc và hiểu văn bản Trước cổng trời

Mục tiêu

HS hiểu nội dung, các chi tiết tiêu biểu và thông điệp của văn bản; biết đọc rõ, ngắt ý đúng và phân biệt điều văn bản nêu với trải nghiệm của bản thân.

Nội dung

HS đọc mẫu, đọc thầm; làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm thảo luận bốn câu hỏi, ghi ý kiến vào ô của mình trên khăn trải bàn rồi thống nhất đáp án chung. Chú ý từ “nguyên sơ”: nghĩa là còn gần trạng thái tự nhiên ban đầu.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành của mỗi nhóm; HS nêu được chi tiết khoảng mở là đá, các cảnh vật tiêu biểu, hình ảnh con người lao động và thông điệp của văn bản.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đọc mẫu đoạn văn, hướng dẫn cách đọc: đọc rõ tên riêng, dừng khi kết thúc một ý. Sau đó GV nêu nhiệm vụ nhóm và phát Phiếu học tập số 1.
Học sinh
HS lắng nghe, đọc thầm văn bản một lượt, gạch chân từ khó (nguyên sơ, nương lúa, hái măng).
Giáo viên
GV đi quan sát các nhóm, gợi ý khi cần. Câu hỏi GV đặt: (1) “Khoảng mở được nhìn thấy giữa hai vách gì?” (2) “Những cảnh vật nào hiện ra cả xa lẫn gần?” (3) “Con người đang làm gì giữa thiên nhiên?” (4) “Vì sao cảnh núi rừng không lạnh lẽo?”
Học sinh
Nhóm thảo luận và ghi đáp án. Dự kiến: (1) đá. (2) mây, thác, hoa, suối, nương lúa chín. (3) đi làm, hái măng, trồng trọt. (4) vì có hoạt động và sắc áo của con người.
Giáo viên
GV mời đại diện 2 nhóm trình bày; hỏi thêm: “Theo em, điểm nhìn từ cao ra xa giúp cảnh vật hiện ra như thế nào?”
Học sinh
Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: “Cảnh rất rộng nhưng vẫn gần gũi, vì ta nhìn thấy rõ cả người và việc làm.” Nhóm khác nhận xét, bổ sung.
Giáo viên
GV chốt: thông điệp của bài là thiên nhiên vùng cao đẹp hơn trong sự gắn bó với con người lao động. GV nhấn mạnh: không thể nói cảnh vùng cao chỉ đẹp khi không có con người. Yêu cầu HS ghi vào vở phần Ghi nhớ.
Học sinh
HS ghi bài vào vở, nhắc lại thông điệp và nêu một trải nghiệm của bản thân về cảnh đẹp ở quê để so sánh với văn bản.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 20 phút

Từ đồng nghĩa và sắc thái của từ

Mục tiêu

HS hiểu thế nào là từ đồng nghĩa, nhận biết sắc thái khác nhau giữa các từ gần nghĩa và biết chọn từ phù hợp với ngữ cảnh.

Nội dung

Qua cặp từ “yên tĩnh – yên bình” và câu “Bạn có tấm lòng nhân hậu”, HS so sánh nghĩa và sắc thái của từ. Các cặp làm Phiếu học tập số 2 để điền bảng so sánh: từ, nghĩa chung, sắc thái, ví dụ phù hợp.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 2 hoàn thành; HS giải thích được vì sao “yên bình” gợi cảm giác an lành còn “yên tĩnh” chỉ nói về ít tiếng động.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV viết lên bảng hai từ “yên tĩnh” và “yên bình”, hỏi: “Hai từ này có nghĩa giống nhau không? Khác nhau ở điểm nào?”
Học sinh
HS suy nghĩa, trả lời. Dự kiến: hai từ đều gần nghĩa, nhưng “yên bình” còn gợi cảm giác an lành.
Giáo viên
GV hướng dẫn cặp đôi làm Phiếu học tập số 2. GV nêu thêm câu hỏi: “Nếu thay nhân hậu bằng tốt trong câu Bạn có tấm lòng nhân hậu, câu có còn tự nhiên không? Vì sao?”
Học sinh
Cặp đôi thảo luận và điền bảng. Dự kiến: “Tốt” rộng hơn, không diễn tả đúng nét hiền hậu, thương người của “nhân hậu”, nên câu không còn tự nhiên như trước.
Giáo viên
GV mời 2 cặp trình bày bảng; nhận xét và bổ sung để HS thấy từ đồng nghĩa không phải lúc nào cũng thay thế được cho nhau.
Học sinh
Đại diện cặp trình bày kết quả, các cặp khác đối chiếu và sửa lại.
Giáo viên
GV chốt: từ đồng nghĩa có nghĩa giống hoặc gần nhau nhưng cần chọn đúng đối tượng, sắc thái và mức độ. GV cho HS ghi ngắn gọn vào vở.
Học sinh
HS ghi vào vở: từ đồng nghĩa cần chọn theo đối tượng, sắc thái và mức độ.

Hoạt động 2.3: Khám phá · 20 phút

Cách viết bài văn tả phong cảnh

Mục tiêu

HS nhận biết mục đích, cách sắp xếp ý, chi tiết nổi bật và cấu trúc mở bài – thân bài – kết bài trong bài văn tả phong cảnh.

Nội dung

HS đọc bài mẫu nguyên bản trong sách theo ba câu hỏi: văn bản nhằm làm gì; các ý sắp xếp thế nào; chi tiết nào làm ý chính rõ hơn. Các nhóm ghi kết quả vào Phiếu học tập số 3 là sơ đồ bố cục. HS chỉ rút ra cách làm, không chép lại bài mẫu.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 3 là sơ đồ ba phần của bài mẫu, ghi rõ nội dung mở bài, thân bài, kết bài và các chi tiết về màu sắc, âm thanh, chuyển động.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu ba câu hỏi định hướng và phát Phiếu học tập số 3. GV nhắc: quan sát theo thời gian hoặc không gian, chọn nét nổi bật thay vì liệt kê tất cả.
Học sinh
HS đọc thầm bài mẫu, đánh dấu từ ngữ về thời gian, không gian, màu sắc, âm thanh.
Giáo viên
GV đi quan sát, hỏi gợi ý: (1) “Mở bài cho biết những gì về nơi và lúc miêu tả?” (2) “Tác giả quan sát theo trình tự nào?” (3) “Chi tiết nào thể hiện âm thanh và cảm xúc?” (4) “Kết bài cho thấy tình cảm gì?”
Học sinh
Nhóm thảo luận. Dự kiến: (1) sáng chủ nhật, khi sương còn đọng trên lá. (2) từ không gian: từ cổng vào, lối đi, hàng rào. (3) tiếng chim, tiếng bà tưới cây; em đứng nghe và ngắm. (4) em yêu khoảng vườn.
Giáo viên
GV mời đại diện nhóm trình bày sơ đồ bố cục; hỏi: “Nếu bỏ chi tiết tiếng chim và tiếng bà tưới cây, bài văn sẽ thiếu gì?”
Học sinh
Đại diện trình bày. Dự kiến: bài sẽ thiếu âm thanh, cảnh không sinh động, người đọc khó hình dung không khí buổi sáng.
Giáo viên
GV chốt cách làm: mở bài giới thiệu nơi và lúc; thân bài tả bao quát rồi tả chi tiết theo trật tự; kết bài nêu tình cảm. So sánh, nhân hóa phải làm rõ cảnh, không dùng dồn dập.
Học sinh
HS ghi cách làm vào vở, chuẩn bị cho phần luyện tập và vận dụng.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 15 phút

Luyện tập từ đồng nghĩa và nội dung văn bản

Mục tiêu

HS củng cố hiểu nội dung văn bản, nghĩa từ, từ đồng nghĩa và luyện chọn từ phù hợp.

Nội dung

HS làm nhanh các bài tập 2, 4, 6, 7 trong phiếu bài tập (có thể làm trên học liệu NeoEdu nếu có máy). HS làm cá nhân 5 phút, sau đó đổi vở kiểm tra với bạn cùng bàn.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án đúng cho từng bài: (1) Nối nguyên sơ – còn gần trạng thái tự nhiên ban đầu; khộp – tên một nhóm cây rừng thường rụng lá theo mùa; hệ sinh thái – hệ gồm sinh vật và môi trường sống có quan hệ với nhau. (2) Đề: Thông điệp nào sát nhất với đoạn đọc? Đáp án C: Thiên nhiên vùng cao đẹp hơn trong sự gắn bó với con người lao động. (3) Đề: Từ nào gần nghĩa với “chăm chỉ”? Đáp án B: siêng năng. (4) Đề: Cả xóm {{1}} sau khi cơn bão qua đi. Đáp án: bình yên.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu hoặc ghi đề bốn bài tập lên bảng và nêu thời gian làm bài 5 phút.
Học sinh
HS làm bài cá nhân vào vở.
Giáo viên
GV yêu cầu HS đổi vở kiểm tra chéo với bạn cùng bàn và đối chiếu đáp án. GV đi quan sát, hỏi: “Vì sao em chọn từ siêng năng mà không chọn vội vàng?”
Học sinh
HS kiểm tra và giải thích. Dự kiến: siêng năng chỉ sự chịu khó làm việc, học tập; vội vàng nói về tốc độ, không đúng nghĩa.
Giáo viên
GV mời 2 HS đọc đáp án bài 2 và bài 4, GV chốt đáp án và giải thích thêm về cụm nguyên sơ, khộp, hệ sinh thái.
Học sinh
HS đọc đáp án, nhận xét và sửa lỗi nếu có.
Giáo viên
GV nhận xét, khen những HS làm đúng và giải thích rõ ràng.
Học sinh
HS sửa lại bài làm chưa đúng vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 15 phút

Tả cảnh quê hương hoặc nơi ở

Mục tiêu

HS vận dụng cách quan sát, chọn chi tiết và cấu trúc ba phần để lập dàn ý cho bài văn tả cảnh mà em thấy quen thuộc.

Nội dung

HS chọn một cảnh ở quê hương hoặc nơi ở vào một thời điểm cụ thể, dùng ít nhất hai giác quan (nhìn, nghe, ngửi, chạm…). HS lập dàn ý theo ba phần, sau đó kể cho bạn cùng bàn nghe bằng lời của mình, bạn nhận xét về chi tiết và cảm xúc.

Sản phẩm dự kiến

Dàn ý ngắn gồm mở bài (nơi và lúc), thân bài (bao quát, chi tiết theo trật tự, dùng ít nhất hai giác quan), kết bài (tình cảm); một đoạn nói ngắn gọn trước bạn.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu đề thực hành: tả một cảnh ở quê hương hoặc nơi ở vào thời điểm cụ thể, dùng ít nhất hai giác quan. GV nhắc HS chỉ chọn những nét nổi bật.
Học sinh
HS chọn cảnh và thời điểm, ghi nhanh các chi tiết vào giấy nháp.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS lập dàn ý ba phần và yêu cầu kể cho bạn nghe. GV hỏi: “Chi tiết nào em nghe được, chi tiết nào em ngửi hoặc chạm được?”
Học sinh
HS lập dàn ý và kể cho bạn. Dự kiến: “Em chọn vườn nhà vào buổi chiều, em nghe tiếng gà kêu, ngửi mùi lúa vừa gặt…”
Giáo viên
GV mời 2–3 HS kể nhanh dàn ý trước lớp, nhận xét về chi tiết và cách mở, kết bài.
Học sinh
HS trình bày; các bạn khác nhận xét về chi tiết nổi bật và cảm xúc.
Giáo viên
GV nhận xét chung, khen những dàn ý có chi tiết cụ thể và giao bài về nhà.
Học sinh
HS ghi nhiệm vụ về nhà vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đọc văn bản Trước cổng trời và trả lời các câu hỏi sau:

Khoảng mở được nhìn thấy giữa hai vách gì?
Kể tên những cảnh vật hiện ra cả xa lẫn gần.
Con người đang làm gì giữa thiên nhiên?
Vì sao cảnh núi rừng không lạnh lẽo?
Thông điệp của văn bản là gì? Nêu một trải nghiệm của em để so sánh với văn bản.
Ghi nghĩa của từ “nguyên sơ” bằng lời của em.

Phiếu học tập số 2

Điền bảng so sánh các từ đồng nghĩa:

Cặp từ: yên tĩnh – yên bình
Nghĩa chung của hai từ:
Sắc thái của “yên tĩnh”:
Sắc thái của “yên bình”:
Đặt một câu với mỗi từ phù hợp ngữ cảnh.
Trả lời: Vì sao không thể thay “nhân hậu” bằng “tốt” trong câu Bạn có tấm lòng nhân hậu?

Phiếu học tập số 3

Lập sơ đồ bố cục của bài mẫu tả vườn sau nhà:

Mở bài: thời gian, nơi miêu tả:
Thân bài: trình tự quan sát (không gian hoặc thời gian), các chi tiết màu sắc, âm thanh, chuyển động:
Kết bài: tình cảm của người viết:
Chi tiết nào làm ý chính rõ hơn? Vì sao?

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thiện bài văn tả một cảnh ở quê hương hoặc nơi ở, khoảng 10–15 câu, có đủ mở bài, thân bài, kết bài và dùng ít nhất hai giác quan.
Đọc rõ bản tóm tắt Trước cổng trời cho người thân nghe, trả lời câu hỏi: “Khoảng mở được nhìn thấy giữa hai vách gì?” và nhắc lại thông điệp của bài.
Học thuộc phần Ghi nhớ và làm thêm các bài tập tương tác trên trang NeoEdu của bài 9 để kiểm tra lại kiến thức về từ đồng nghĩa.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.