ToánLớp 5Chủ đề 8. Thể tích. Đơn vị đo thể tích

Giáo án Bài 46. Xăng-ti-mét khối. Đề-xi-mét khối

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được xăng-ti-mét khối (cm³) là thể tích khối lập phương có cạnh 1 cm và đề-xi-mét khối (dm³) là thể tích khối lập phương có cạnh 1 dm.
Giải thích được vì sao $1\ \text{dm}^3 = 1\,000\ \text{cm}^3$ (một lớp đáy có $10 \times 10 = 100$ khối 1 cm³, có 10 lớp).
Vận dụng được quy tắc đổi: đổi dm³ sang cm³ thì nhân 1 000; đổi cm³ sang dm³ thì chia 1 000 (ví dụ $2\ \text{dm}^3\ 5\ \text{cm}^3 = 2{,}005\ \text{dm}^3$ ).
Trình bày được phép tính, đơn vị và kiểm tra được kết quả đổi đơn vị thể tích.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích vì sao hệ số đổi là 1 000 (không phải 100) dựa trên số khối 1 cm³ trong một lớp và số lớp của khối 1 dm³.
Mô hình hoá toán học: HS biểu diễn khối 1 dm³ gồm 10 lớp, mỗi lớp 100 khối 1 cm³ bằng hình vẽ hoặc mô hình để tính thể tích.
Giao tiếp toán học: HS dùng đúng thuật ngữ và ký hiệu “cm³”, “dm³”, viết được kết quả đổi đơn vị có số 0 giữ chỗ.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng bộ khối lập phương 1 cm³ và mô hình 1 dm³ để minh hoạ, kết hợp học liệu số NeoEdu để đối chiếu kết quả.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự quan sát mô hình khối, tự tìm số khối 1 cm³ trong một lớp và trong khối 1 dm³, tự kiểm tra kết quả đổi đơn vị bằng cách đổi ngược.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp, trình bày và nhận xét cách đổi đơn vị của bạn bằng câu nói đầy đủ, rõ ràng.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng quan hệ 1 dm³ = 1 000 cm³ để giải các bài toán thực tế về chia và cộng thể tích.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực tham gia hoạt động nhóm, hoàn thành đủ các bài tập đổi đơn vị trên phiếu.
Trách nhiệm: HS hoàn thành phần việc được giao trong cặp đôi và báo cáo trung thực kết quả của nhóm.
Trung thực: HS kiểm tra lại kết quả bằng cách đổi ngược và thừa nhận sai sót khi đáp án chưa đúng.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Mô hình khối lập phương 1 dm³ (bằng nhựa trong hoặc giấy cứng, có vạch chia 1 cm nếu có), bộ khối lập phương 1 cm³ để minh hoạ một lớp 100 khối.
Bảng phụ hoặc slide ghi các bài tập đổi đơn vị và phiếu học tập số 1.
Thẻ đáp án cho trò chơi “Đổi nhanh”, bút dạ, bảng con.
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/5/math/bai-46-xang-ti-met-khoi-de-xi-met-khoi).

2. Học sinh

Sách giáo khoa Toán 5, vở ghi, bút chì, thước kẻ.
Bảng con và bút dạ.
Bộ khối lập phương nhỏ (nếu có) để ghép và đếm.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 4 phút

Khởi động: Nhớ lại thể tích

Mục tiêu

Gợi nhớ khái niệm thể tích và đơn vị đo thể tích đã biết, tạo tình huống dẫn vào bài mới.

Nội dung

GV đưa ra một khối lập phương nhỏ và một khối hộp, hỏi HS “Khối nào chiếm chỗ nhiều hơn trong không gian? Làm sao so sánh?”. HS trả lời nhanh bằng bảng con: đơn vị nào dùng để đo lượng không gian chiếm chỗ.

Sản phẩm dự kiến

HS nhận ra cần đơn vị đo thể tích và nêu được các đơn vị đã biết (ví dụ mét khối) để chuẩn bị học cm³ và dm³.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đặt mô hình khối lập phương lên bàn và hỏi: “Muốn đo khối này chiếm bao nhiêu chỗ trong không gian, ta dùng đơn vị nào?”
Học sinh
HS quan sát và suy nghĩ, trả lời dự kiến: “Dùng đơn vị đo thể tích, ví dụ mét khối.”
Giáo viên
GV giơ hai khối (một khối nhỏ, một khối lớn hơn) và hỏi: “Có đơn vị nhỏ hơn mét khối để đo khối nhỏ không?”
Học sinh
HS viết bảng con, dự kiến: “Có, đơn vị xăng-ti-mét khối.” GV ghi tên bài lên bảng.
Giáo viên
GV mời 2 HS đọc đáp án trên bảng con và nhận xét.
Học sinh
HS giơ bảng con, lắng nghe bạn trình bày và góp ý.
Giáo viên
GV dẫn dắt: “Hôm nay chúng ta học hai đơn vị thể tích nhỏ hơn mét khối: xăng-ti-mét khối và đề-xi-mét khối.”
Học sinh
HS ghi tên bài “Xăng-ti-mét khối. Đề-xi-mét khối” vào vở.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 7 phút

Hình thành cm³ và dm³

Mục tiêu

HS nêu được định nghĩa 1 cm³ và 1 dm³ và giải thích vì sao 1 dm³ có 1 000 khối 1 cm³.

Nội dung

Nhiệm vụ 1: Quan sát khối 1 cm³ và nêu cạnh bằng bao nhiêu. Nhiệm vụ 2: Vì 1 dm = 10 cm, hãy tính số khối 1 cm³ trong một lớp đáy của khối 1 dm³ ( $10 \times 10 = 100$ ). Nhiệm vụ 3: Khối 1 dm³ có 10 lớp như vậy, tính tổng số khối 1 cm³. Kết luận: $1\ \text{dm}^3 = 1\,000\ \text{cm}^3$ . Hoạt động theo cặp đôi, sau đó chia sẻ cả lớp.

Sản phẩm dự kiến

HS viết được: $1\ \text{cm}^3$ là thể tích khối lập phương cạnh 1 cm; $1\ \text{dm}^3$ là thể tích khối lập phương cạnh 1 dm; $1\ \text{dm}^3 = 100 \times 10 = 1\,000\ \text{cm}^3$ .

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV giơ khối 1 dm³ và hỏi: “Một cạnh của khối này dài bao nhiêu xăng-ti-mét? Vì sao 1 dm = 10 cm?”
Học sinh
HS trả lời: “1 dm = 10 cm nên cạnh dài 10 cm.” GV chốt: 1 dm bằng 10 cm.
Giáo viên
GV chiếu hình một lớp đáy 10 cm × 10 cm, hướng dẫn cặp đôi đếm số khối 1 cm³ trong lớp này và hỏi: “Lớp này có bao nhiêu khối 1 cm³? Tính bằng phép nhân thế nào?”
Học sinh
Cặp đôi đếm và tính, dự kiến: “Mỗi hàng có 10 khối, có 10 hàng, nên $10 \times 10 = 100$ khối.”
Giáo viên
GV hỏi tiếp: “Khối 1 dm³ có mấy lớp như vậy? Cả khối có bao nhiêu khối 1 cm³?”
Học sinh
HS tính: “Có 10 lớp, nên $100 \times 10 = 1\,000$ khối 1 cm³.”
Giáo viên
GV mời 1 cặp trình bày, yêu cầu nói đủ câu: “Thể tích 1 dm³ bằng … cm³ vì …”.
Học sinh
HS trình bày: “1 dm³ bằng 1 000 cm³ vì có 10 lớp, mỗi lớp 100 khối 1 cm³.” Các nhóm khác nhận xét.
Giáo viên
GV chốt: 1 cm³ là khối lập phương cạnh 1 cm; 1 dm³ là khối lập phương cạnh 1 dm; $1\ \text{dm}^3 = 1\,000\ \text{cm}^3$ . GV nhấn mạnh đây là đơn vị đo không gian, không phải đơn vị độ dài hay diện tích.
Học sinh
HS ghi kết luận vào vở, vẽ nhanh khối 1 dm³ và ghi chú số khối 1 cm³.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 8 phút

Quan hệ và cách đổi đơn vị

Mục tiêu

HS vận dụng quan hệ 1 dm³ = 1 000 cm³ để đổi đơn vị, biết viết số 0 giữ chỗ và phân biệt với hệ số 100 của diện tích.

Nội dung

Thực hiện Phiếu học tập số 1 theo nhóm đôi. Nhiệm vụ: (1) Đổi quy tắc: dm³ sang cm³ thì nhân 1 000; cm³ sang dm³ thì chia 1 000. (2) Ví dụ mẫu: $3\ \text{dm}^3\ 25\ \text{cm}^3 = 3\,025\ \text{cm}^3$ . (3) Viết $2\ \text{dm}^3\ 5\ \text{cm}^3 = 2{,}005\ \text{dm}^3$ và giải thích vì sao phải viết số 0 giữ chỗ.

Sản phẩm dự kiến

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, nêu được quy tắc đổi và giải thích được vì sao hệ số là 1 000 chứ không phải 100.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 1 và nêu nhiệm vụ. Hỏi: “Nếu đổi 2 dm³ sang cm³, ta nhân hay chia? Vì sao?”
Học sinh
HS nhận phiếu, trả lời dự kiến: “Nhân 1 000, vì 1 dm³ gấp 1 000 lần 1 cm³ nên đổi sang đơn vị nhỏ hơn thì số đo lớn lên.”
Giáo viên
GV hướng dẫn ví dụ mẫu $3\ \text{dm}^3\ 25\ \text{cm}^3$ và hỏi: “Vì sao $3\ \text{dm}^3\ 25\ \text{cm}^3 = 3\,025\ \text{cm}^3$ ? Phần 3 dm³ đổi thành bao nhiêu cm³?”
Học sinh
HS trình bày: “3 dm³ = 3 000 cm³, cộng 25 cm³ được 3 025 cm³.”
Giáo viên
GV hỏi: “Vì sao $2\ \text{dm}^3\ 5\ \text{cm}^3 = 2{,}005\ \text{dm}^3$ mà không phải $2{,}5\ \text{dm}^3$ ? Viết số 0 ở đâu?”
Học sinh
HS giải thích: “5 cm³ bằng $\dfrac{5}{1\,000}$ dm³ = 0,005 dm³, nên phải viết 0 giữ hàng phần trăm để đúng vị trí.”
Giáo viên
GV mời 2 nhóm đọc kết quả và yêu cầu HS so sánh: “Khác với đơn vị diện tích, ở đây hệ số là bao nhiêu?”
Học sinh
HS trả lời: “Hệ số là 1 000, vì khối có 3 chiều, mỗi chiều đều gấp 10 lần.”
Giáo viên
GV chốt: $1\ \text{dm}^3 = 1\,000\ \text{cm}^3$ ; đổi dm³ sang cm³ thì nhân 1 000; đổi cm³ sang dm³ thì chia 1 000. GV nêu quan niệm sai: hai đơn vị thể tích liền nhau hơn kém 1 000 lần, không phải 100.
Học sinh
HS ghi quy tắc vào vở, sửa lại phiếu nếu cần.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 9 phút

Luyện tập đổi đơn vị thể tích

Mục tiêu

HS vận dụng thành thạo cách đổi dm³ và cm³, trình bày đúng phép tính và đơn vị, kiểm tra kết quả bằng cách đổi ngược.

Nội dung

Trò chơi “Đổi nhanh”: GV chia lớp thành các cặp đôi. Lần lượt chiếu các đề bài 1 đến 7; mỗi cặp viết đáp án lên bảng con, giơ khi có lệnh. Cặp đúng nhanh nhất được cộng điểm. Sau mỗi bài, HS kiểm tra lại bằng cách đổi ngược. Đề bài và đáp án: (1) Đổi 4 dm³ ra cm³. (2) Đổi 2 500 cm³ ra dm³. (3) Đổi 0,6 dm³ ra cm³. (4) Đổi 7 cm³ ra dm³. (5) Đổi 3 dm³ 25 cm³ ra cm³. (6) Đổi 1 dm³ 8 cm³ ra dm³. (7) Hai bình lần lượt 0,75 dm³ và 300 cm³; tổng là bao nhiêu cm³?

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: (1) 4 000 cm³ (4 × 1 000); (2) 2,5 dm³ (2 500 : 1 000); (3) 600 cm³ (0,6 × 1 000); (4) 0,007 dm³ (7 : 1 000); (5) 3 025 cm³ (3 000 + 25); (6) 1,008 dm³ (1 + 8 : 1 000); (7) 1 050 cm³ (0,75 dm³ = 750 cm³, 750 + 300). HS trình bày đúng đơn vị trong từng bước.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu luật chơi: mỗi cặp làm trên bảng con, giơ khi GV đếm “ba – hai – một”, phải ghi kèm đơn vị và cách tính ngắn gọn.
Học sinh
HS lắng nghe, chuẩn bị bảng con và bút dạ.
Giáo viên
GV chiếu lần lượt đề 1 đến 4 và yêu cầu HS giơ bảng. Hỏi: “Đổi 7 cm³ ra dm³, ta chia hay nhân? Kết quả có bao nhiêu chữ số thập phân?”
Học sinh
HS giơ bảng: “Chia 1 000, được 0,007 dm³.” HS giải thích vì sao phải có 3 chữ số thập phân.
Giáo viên
GV chiếu đề 5 đến 7, yêu cầu cặp đôi đổi chéo bảng để kiểm tra. Hỏi: “Sau khi đổi 0,75 dm³ thành 750 cm³, vì sao phải cộng với 300 cm³ mà không cộng 0,75 với 300?”
Học sinh
HS kiểm tra chéo và trả lời: “Phải cùng đơn vị trước khi cộng, nên đổi về cm³ rồi cộng.”
Giáo viên
GV công bố đáp án đúng, mời 1 cặp giải thích bài 6 ( $1{,}008\ \text{dm}^3$ ) để cả lớp kiểm tra cách viết số 0.
Học sinh
HS trình bày: “1 dm³ 8 cm³ = $1 + \dfrac{8}{1\,000} = 1{,}008$ dm³.” Các cặp đối chiếu và sửa sai.
Giáo viên
GV tổng kết điểm, nhấn mạnh kiểm tra bằng cách đổi ngược và luôn ghi đúng đơn vị.
Học sinh
HS ghi lại các đáp án đúng và lỗi sai hay gặp vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 7 phút

Vận dụng: Chia khối và đo thể tích thực tế

Mục tiêu

HS vận dụng kiến thức đổi đơn vị và phép chia để giải quyết bài toán thực tế, đồng thời rèn luyện thói quen kiểm tra kết quả.

Nội dung

Bài toán 1: Một khối 1 dm³ được chia đều thành 8 phần. Hỏi mỗi phần có thể tích bao nhiêu cm³? (Đáp án: 1 000 : 8 = 125 cm³.) Bài toán 2 (trải nghiệm về nhà): Đo chiều dài, chiều rộng, chiều cao (theo cm) của một hộp đồ dùng có dạng hình hộp chữ nhật; tính thể tích theo cm³ và đổi kết quả sang dm³ (nếu lớn hơn 1 000 cm³). Hộp chia thành các phần đều nhau để kiểm tra kết quả.

Sản phẩm dự kiến

Bài toán 1: 125 cm³. Bài toán 2: HS nộp phiếu ghi số đo, phép tính thể tích theo cm³ và kết quả đổi sang dm³ (nếu có). Kết quả trình bày đầy đủ đơn vị.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu bài toán 1 và hỏi: “Muốn tìm thể tích mỗi phần, ta làm phép tính gì? Cần đổi 1 dm³ ra cm³ trước không?”
Học sinh
HS trả lời: “Đổi 1 dm³ = 1 000 cm³, rồi lấy 1 000 : 8.”
Giáo viên
GV yêu cầu HS làm bài vào vở, sau đó hỏi: “Kiểm tra lại: 125 × 8 có bằng 1 000 không?”
Học sinh
HS tính: 125 × 8 = 1 000, nên đáp án 125 cm³ là đúng.
Giáo viên
GV giới thiệu bài trải nghiệm về nhà, hướng dẫn cách đo và ghi số liệu vào phiếu. Hỏi: “Nếu thể tích hộp là 2 500 cm³, đổi ra dm³ được bao nhiêu?”
Học sinh
HS trả lời: “2 500 : 1 000 = 2,5 dm³.”
Giáo viên
GV chốt: thể tích có đơn vị cm³ và dm³ phụ thuộc quan hệ 1 dm³ = 1 000 cm³; luôn kiểm tra kết quả bằng cách đổi ngược.
Học sinh
HS ghi nhớ “Ghi nhớ” của bài: $1\ \text{dm}^3 = 1\,000\ \text{cm}^3$ và nhận nhiệm vụ về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Điền vào chỗ trống:

$1\ \text{dm}^3 = \ldots\ \text{cm}^3$ .
Đổi dm³ sang cm³: ta ……… cho 1 000.
Đổi cm³ sang dm³: ta ……… cho 1 000.

Bài 1: Đổi $3\ \text{dm}^3\ 25\ \text{cm}^3$ ra cm³.
Bài 2: Đổi $2\ \text{dm}^3\ 5\ \text{cm}^3$ ra dm³ (viết kết quả dạng số thập phân).
Bài 3: Vì sao phải viết số 0 giữ chỗ trong kết quả bài 2?
Bài 4: Vì sao hệ số đổi giữa dm³ và cm³ là 1 000, không phải 100 như đơn vị diện tích? Giải thích bằng số khối 1 cm³ trong một lớp và số lớp của khối 1 dm³.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thành bài 1 đến bài 6 trong phần Luyện tập (vở bài tập hoặc phiếu do GV phát), ghi rõ đơn vị trong từng bước tính.
Thực hiện bài trải nghiệm: đo kích thước một hộp đồ dùng hình hộp chữ nhật bằng thước (đơn vị cm), tính thể tích theo cm³ và đổi sang dm³ nếu kết quả lớn hơn 1 000 cm³. Ghi kết quả vào phiếu và chuẩn bị chia sẻ trong tiết sau.
Truy cập trang bài học trên NeoEdu (neoedu.vn/learn/5/math/bai-46-xang-ti-met-khoi-de-xi-met-khoi) để luyện thêm các bài tập tương tác về đổi đơn vị thể tích.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.