ToánLớp 5Chủ đề 8. Thể tích. Đơn vị đo thể tích

Giáo án Bài 45. Thể tích của một hình

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được thể tích của một hình là số khối lập phương nhỏ giống nhau mà hình đó chứa, xếp kín, không chồng lên nhau và không có khoảng trống.
Giải thích được cách tính số khối của hình có nhiều lớp giống nhau: đếm số khối một lớp rồi nhân với số lớp.
Vận dụng được quy tắc cộng, trừ, nhân, chia số khối khi ghép, tách hoặc bớt khối trong một hình để tìm thể tích.
Giải thích được hai hình khác dáng có thể có thể tích bằng nhau nếu chứa cùng số khối đơn vị giống nhau.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích vì sao thể tích không đổi khi đổi chỗ các khối và vì sao hai hình khác dáng có thể bằng nhau.
Mô hình hoá toán học: HS biểu diễn hình xếp bằng khối thành phép nhân (số lớp × số khối một lớp) hoặc phép cộng (tổng các phần).
Giao tiếp toán học: HS dùng đúng các từ «khối đơn vị», «lớp», «thể tích» khi nói và viết kết quả.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng bộ khối lập phương nhỏ để xếp, đếm và kiểm tra kết quả.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự đếm số khối trong hình, tự kiểm tra lại kết quả bằng cách đếm theo lớp hoặc đếm theo các phần đã tách.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp đôi, trình bày cách đếm và giải thích kết quả bằng lời rõ ràng, lắng nghe và nhận xét bạn.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS chọn cách đếm nhanh nhất (theo lớp, theo phần ghép hoặc theo tổng trừ đi) cho từng tình huống thực tế.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tập trung đếm đủ, đếm đúng từng lớp và kiểm tra lại kết quả.
Trung thực: HS nói đúng kết quả đếm của mình, không sửa đáp án khi chưa kiểm tra lại.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Khoảng 30 khối lập phương nhỏ giống nhau (hoặc hình vẽ phóng to lưới khối trên bảng).
Hai hình khối lắp sẵn bằng khối lập phương: hình A gồm 12 khối, hình B gồm 15 khối, hình dạng khác nhau.
Bảng phụ hoặc bảng trắng, bút dạ, bảng con cho từng nhóm.
Máy chiếu hoặc bảng thông minh để trình chiếu phiếu học tập và đáp án.
Học liệu số NeoEdu: neoedu.vn/learn/5/math/bai-45-the-tich-cua-mot-hinh (bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác, dùng ở hoạt động luyện tập).

2. Học sinh

Bộ khối lập phương nhỏ giống nhau (mỗi cặp đôi khoảng 24 khối).
Vở ghi, bút chì, thước kẻ.
Bảng con và bút dạ (dùng khi giơ đáp án).

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 5 phút

Ước lượng số khối

Mục tiêu

Kích hoạt kiến thức cũ về đếm và phép nhân; tạo tình huống để HS nhận ra cần có cách đếm thống nhất khi so sánh các hình.

Nội dung

GV xếp sẵn hai hình khối (hình A 12 khối, hình B 15 khối) và hỏi: «Hình nào chứa nhiều khối hơn? Làm sao biết chắc?». HS đoán, sau đó đếm để kiểm tra.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được hình B chứa nhiều khối hơn (15 khối > 12 khối) và nhận ra cần đếm số khối để so sánh.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đặt hai hình khối lên bàn trước lớp và hỏi: «Hình nào chứa nhiều khối hơn? Các em đoán thế nào?».
Học sinh
HS quan sát, đoán bằng cảm tính: «Hình B cao hơn nên nhiều khối hơn», «Hình B to hơn».
Giáo viên
GV hướng dẫn HS đếm từng khối của hai hình, yêu cầu đếm theo lớp để nhanh hơn.
Học sinh
HS đếm thầm rồi giơ tay báo số khối: hình A 12 khối, hình B 15 khối.
Giáo viên
GV hỏi: «Vì sao không chỉ nhìn chiều cao mà vẫn có thể kết luận được?».
Học sinh
HS trả lời: «Vì đếm được số khối thì so sánh chính xác», «Hình B có 15 khối nên chứa nhiều hơn».
Giáo viên
GV chốt: để so sánh chỗ mà hình chiếm trong không gian, ta đếm số khối nhỏ giống nhau mà hình chứa. Giới thiệu tên bài: Thể tích của một hình.
Học sinh
HS nhắc lại: so sánh bằng cách đếm số khối, không chỉ nhìn chiều cao hay độ to.

Hoạt động 2.1: Khám phá · 8 phút

Khoảng không gian một hình chiếm chỗ

Mục tiêu

Hình thành khái niệm thể tích là số khối lập phương nhỏ giống nhau xếp kín trong hình.

Nội dung

Theo cặp đôi, HS xếp kín hình A và hình B bằng khối lập phương, không chồng lên nhau và không để khoảng trống. Sau đó đếm số khối của mỗi hình và so sánh.

Sản phẩm dự kiến

HS nêu được: thể tích của hình là số khối đơn vị xếp kín trong hình; hình A có thể tích 12 khối, hình B có thể tích 15 khối; hình B có thể tích lớn hơn.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu nhiệm vụ: «Mỗi cặp xếp kín hình A bằng khối, không chồng lên nhau, không để khoảng trống. Sau đó xếp hình B và đếm số khối».
Học sinh
HS nhận nhiệm vụ, thảo luận cách xếp cho kín, không để khoảng trống.
Giáo viên
GV đi quanh lớp, nhắc HS kiểm tra xem còn khoảng trống hay khối bị chồng lên nhau không.
Học sinh
HS xếp và đếm: «Hình A có 12 khối», «Hình B có 15 khối».
Giáo viên
GV gọi 2 cặp báo cáo và hỏi: «Vì sao bạn biết mình xếp không bị sót khối?».
Học sinh
HS trả lời: «Em đếm theo từng lớp nên không bị sót», «Các khối xếp sát nhau, không có chỗ trống».
Giáo viên
GV chốt: thể tích của hình là số khối đơn vị lấp đầy hình (xếp kín, không chồng, không trống). Hình B có thể tích lớn hơn hình A vì 15 > 12.
Học sinh
HS ghi vở: Thể tích của hình là số khối nhỏ xếp kín trong hình. Hình B có thể tích lớn hơn hình A.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 9 phút

Đếm theo lớp và ghép, tách

Mục tiêu

Hình thành cách tính thể tích bằng đếm theo lớp, cộng các phần rời và nhận ra thể tích không đổi khi đổi chỗ khối.

Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 1 theo nhóm đôi: đếm số khối theo lớp rồi nhân, cộng hai phần ghép không chồng lấn, và tìm hiểu việc đổi chỗ khối trong hình.

Sản phẩm dự kiến

HS viết được công thức: thể tích = số lớp × số khối một lớp; thể tích toàn hình bằng tổng thể tích các phần rời; đổi chỗ khối không làm thay đổi thể tích; hình khác dáng có thể có thể tích bằng nhau nếu chứa cùng số khối.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV phát Phiếu học tập số 1 và nêu nhiệm vụ: «Xếp hình 3 lớp, mỗi lớp 8 khối; đếm và ghi kết quả. Sau đó làm các câu còn lại».
Học sinh
HS nhận phiếu, xếp hình theo yêu cầu.
Giáo viên
GV hướng dẫn HS đếm: đếm một lớp rồi nhân số lớp. Gợi ý: «Lớp đầu có bao nhiêu khối? Có mấy lớp như vậy?».
Học sinh
HS đếm một lớp được 8 khối, có 3 lớp, tính 3 × 8 = 24 khối; tách hình thành hai phần 9 khối và 7 khối, ghép lại rồi tính 9 + 7 = 16 khối.
Giáo viên
GV hỏi: «Vì sao đổi chỗ các khối trong hình thì thể tích vẫn không đổi? Hai hình khác dáng có thể bằng nhau không?».
Học sinh
HS trả lời: «Vì số khối vẫn giữ nguyên», «Có ạ, hình C 5 lớp × 6 khối và hình D 3 lớp × 10 khối đều bằng 30 khối nên bằng nhau».
Giáo viên
GV chốt ba ý: (1) hình nhiều lớp giống nhau: số khối = số khối một lớp × số lớp; (2) tách thành các phần không chồng lấn thì thể tích bằng tổng các phần; (3) đổi chỗ khối không làm đổi thể tích, hai hình khác dáng có thể bằng nhau.
Học sinh
HS ghi vào vở ba ý chính và công thức đếm theo lớp.

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 9 phút

Luyện tập đếm và tính thể tích

Mục tiêu

Củng cố cách đếm số khối, cộng, trừ, nhân, chia số khối và giải thích kết quả trong các tình huống khác nhau.

Nội dung

Trò chơi «Giơ bảng nhanh»: GV đọc lần lượt các bài tập 1 đến 8, nhóm thảo luận 1 phút rồi cả nhóm giơ bảng con đáp án. Có thể dùng học liệu số NeoEdu để kiểm tra tương tác.

Sản phẩm dự kiến

HS làm đúng các bài sau: (1) Hình B có thể tích lớn hơn vì 15 > 12 khối → B. (2) 3 × 8 = 24 khối. (3) 20 − 5 = 15 khối. (4) 9 + 7 = 16 khối. (5) 24 : 4 = 6 khối. (6) Hình C = 5 × 6 = 30 khối, hình D = 3 × 10 = 30 khối, chênh 0 khối. (7) Đổi chỗ khối không thêm, bớt → không đổi, đáp án: không. (8) 36 − 21 = 15 khối còn thiếu.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu luật chơi: đọc đề, nhóm thảo luận 1 phút, cả nhóm giơ bảng con đáp án cùng lúc. Bài 1 đến 8 lần lượt được đưa ra.
Học sinh
HS nghe luật, chuẩn bị bảng con.
Giáo viên
GV đọc đề bài 1 và bài 2, theo dõi bảng con, yêu cầu HS giải thích nhanh cách làm. Các bài 3 đến 8 tiếp tục tương tự.
Học sinh
HS tính và giơ bảng: bài 1 «B», bài 2 «24 khối», bài 3 «15 khối», bài 4 «16 khối»; bài 5 «6 khối», bài 6 «0 khối», bài 7 «không», bài 8 «15 khối».
Giáo viên
GV hỏi một vài HS: «Bài 6 vì sao hai hình bằng nhau dù dáng khác nhau?», «Bài 7 vì sao đổi chỗ khối không làm đổi thể tích?».
Học sinh
HS trả lời: «Vì 5 × 6 = 3 × 10 = 30 khối», «Vì số khối không thay đổi, chỉ sắp xếp lại».
Giáo viên
GV nhận xét, chữa nhanh các đáp án sai và chốt cách trình bày: ghi phép tính, đơn vị «khối» và kiểm tra lại bằng cách đếm lại.
Học sinh
HS sửa lỗi (nếu có) và ghi đáp án đúng vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 4 phút

Xếp hộp sữa vào thùng

Mục tiêu

Vận dụng cách đếm theo lớp để giải quyết tình huống thực tế về số khối trong một hình xếp bằng vật thật.

Nội dung

GV hỏi: «Một thùng carton xếp hộp sữa thành 4 lớp, mỗi lớp 6 hộp. Thùng có bao nhiêu hộp? Nếu lấy đi 5 hộp thì còn bao nhiêu hộp?». HS nêu cách tính, trình bày bằng phép nhân và phép trừ.

Sản phẩm dự kiến

HS trình bày được: 4 × 6 = 24 hộp; 24 − 5 = 19 hộp; giải thích được vì sao tính theo lớp là nhanh nhất.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV nêu tình huống thực tế về thùng hộp sữa và yêu cầu HS tính số hộp, sau đó tính số hộp còn lại khi lấy đi 5 hộp.
Học sinh
HS lắng nghe và suy nghĩ cách làm.
Giáo viên
GV gợi ý: «Đếm một lớp rồi nhân với số lớp».
Học sinh
HS làm: 4 × 6 = 24 hộp; 24 − 5 = 19 hộp.
Giáo viên
GV gọi một HS trình bày bài làm và hỏi: «Vì sao không cần đếm từng hộp?».
Học sinh
HS trả lời: «Vì mỗi lớp giống nhau nên nhân số lớp với số hộp một lớp là nhanh nhất».
Giáo viên
GV chốt: khi các lớp giống nhau, thể tích (số khối) = số lớp × số khối một lớp; có thể áp dụng cho nhiều đồ vật khác. Giao bài về nhà.
Học sinh
HS ghi vở đáp án và ghi nhớ công thức đếm theo lớp.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhóm đôi xếp hình gồm 3 lớp, mỗi lớp 8 khối nhỏ giống nhau, rồi làm các câu sau:

Câu 1: Đếm số khối một lớp, rồi tính tổng số khối của cả hình. Ghi phép tính: ........
Câu 2: Tách hình thành hai phần rời: phần thứ nhất 9 khối, phần thứ hai 7 khối. Khi ghép không chồng lấn, tổng số khối là: ........
Câu 3: Đổi chỗ các khối trong hình, không thêm, không bớt. Thể tích có đổi không? Trả lời: ........
Câu 4: Hình C có 5 lớp, mỗi lớp 6 khối. Hình D có 3 lớp, mỗi lớp 10 khối. Thể tích C và D: C = ........, D = ........; hai hình có thể tích bằng nhau không? Vì sao: ........
Câu 5: Viết một câu giải thích cách đếm nhanh nhất mà em đã dùng: ........

Hướng dẫn về nhà

Tìm ở nhà hai đồ vật có dạng xếp chồng các lớp giống nhau (ví dụ hộp bánh, khay trứng, hộp giấy). Đếm số lớp và số khối một lớp, rồi tính thể tích (số khối) của đồ vật theo cách đã học.
Làm các bài tập trong vở bài tập Toán 5 trang bài 45 và kiểm tra lại đáp án bằng học liệu số NeoEdu (neoedu.vn/learn/5/math/bai-45-the-tich-cua-mot-hinh).
Chuẩn bị bài sau: ôn lại cách đếm số khối và chuẩn bị giấy kẻ ô vuông để học các bài tiếp theo về đơn vị đo thể tích.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.