Giáo án Bài 17. Cây đa quê hương

Gợi nhớ những cây quen thuộc ở quê hương hoặc nơi HS sống, tạo tâm thế vào bài “Cây đa quê hương”.

Trò chơi “Kể tên cây”: mỗi nhóm lần lượt nói tên một cây em biết và một đặc điểm của cây đó (ví dụ: cây cao, bóng mát, có quả ngọt). Nhóm nào không có ý mới trong 10 giây thì nhường lượt cho nhóm khác. GV dẫn vào bài bằng câu hỏi: Trong xóm, làng hay sân trường em, cây nào để lại nhiều kỉ niệm nhất?

Danh sách 5–8 tên cây kèm một đặc điểm; HS nêu được một kỉ niệm gắn với cây quen thuộc.

Nêu được mạch nội dung của lời tóm tắt; hiểu chi tiết về thân, cành, rễ, tán, cảnh chiều và tình cảm của người kể với quê hương.

HS đọc thầm lời tóm tắt “Cây đa quê hương” (tác giả Nguyễn Khắc Viện; lưu ý đây là bản tóm tắt, không phải toàn văn). Nhóm thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi bạn đọc một câu hỏi, cả nhóm thảo luận và ghi ý vào ô trong khăn. Câu hỏi: (1) Người kể nhớ cây đa ở đâu? (2) Thân, cành, rễ, tán của cây được tả như thế nào? (3) Buổi chiều dưới gốc cây có những ai và họ làm gì? (4) Từ gốc cây, người kể thấy, nghe những gì? (5) Yêu cây đa còn là yêu điều gì? Kết quả ghi vào Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành; nhóm xác định được ba ý theo mạch nội dung và ít nhất hai chi tiết tiêu biểu.

Nhận biết trạng ngữ chỉ phương tiện, trả lời được câu hỏi Bằng gì? Với cái gì? và phân biệt với trạng ngữ chỉ cách thức.

GV đưa ba câu ví dụ: (a) Bằng xe đạp, em đến trường. (b) Với chiếc bút chì, An phác hình cây. (c) Bằng giọng nhẹ nhàng, cô đọc truyện. HS xác định phần trạng ngữ, đặt câu hỏi cho trạng ngữ và phân loại. Sau đó chơi trò “Ghép thẻ”: nhóm ghép thẻ câu hỏi (Bằng gì? Với cái gì? Bằng cách nào?) với thẻ trạng ngữ tương ứng.

Kết luận của lớp về trạng ngữ chỉ phương tiện; HS đặt được 2 câu có trạng ngữ chỉ phương tiện (Phiếu học tập số 2).

Nhận diện được cấu trúc mở bài, thân bài, kết bài và trình tự sắp xếp trong bài văn tả cây cối qua bài mẫu tả cây bàng.

HS đọc bài mẫu “Góc sân trường em có một cây bàng già”, dùng bút đánh dấu hai màu: màu xanh đánh dấu mở bài, màu đỏ đánh dấu các chi tiết hình dáng, màu vàng đánh dấu phần kết. Nhóm trả lời ba câu hỏi: Người viết muốn làm gì? Thông tin sắp theo cách nào? Chi tiết nào làm rõ mục đích? Sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 3.

Phiếu học tập số 3 hoàn thành; sơ đồ ba phần của bài văn tả cây; một đoạn 2–3 câu do HS viết lại theo lời riêng về một bộ phận của cây.

Củng cố khả năng đọc hiểu chi tiết, xếp ý và phân biệt chi tiết có trong văn bản với suy nghĩ thêm của người đọc.

Bài tập 2, 3, 4 trong sách: (2) Cây đa gắn với sinh hoạt nào của trẻ? A. Vào vườn hái quả bán buổi sáng; B. Ngồi hóng mát vào chiều; C. Đi thuyền trên sông lúc đêm khuya. (3) Bài tả cây tách rời mọi kí ức và sinh hoạt của con người. (Đúng hay sai?) (4) Xếp các ý theo mạch: Thân, cành, rễ, tán hiện lên lớn và cổ kính; Người kể nhớ cây đa trước xóm; Cảnh chiều và trẻ hóng mát gắn cây với tuổi thơ. HS có thể kiểm tra thêm trên trang NeoEdu.

Đáp án: (2) B; (3) Sai, vì bài gắn cây với sinh hoạt, cảm giác và kỉ niệm tuổi thơ; (4) Người kể nhớ cây đa trước xóm → Thân, cành, rễ, tán hiện lên lớn và cổ kính → Cảnh chiều và trẻ hóng mát gắn cây với tuổi thơ.

Vận dụng nghĩa của từ ngữ, nhận biết trạng ngữ chỉ phương tiện và trình tự bài tả cây trong các bài tập cụ thể.

Bài tập 5, 6, 7 trong sách: (5) Nối từ với nghĩa: cổ kính – cũ lâu đời, có vẻ trang nghiêm; chót vót – cao vượt hẳn lên; lững thững – đi chậm, từng bước thư thả. (6) Trong câu “Bằng chiếc thuyền nhỏ, hai ông cháu qua sông”, phần đầu cho biết: A. thời gian; B. mục đích; C. phương tiện. (7) Bài mẫu “Góc sân trường em có một cây bàng già” chủ yếu đi theo trình tự nào? A. Chỉ theo diễn biến một buổi học, không tả bộ phận cây; B. Từ thân, cành, lá rồi biến đổi theo mùa; C. Chỉ theo công việc của người trồng từ đầu đến cuối.

Đáp án: (5) cổ kính – cũ lâu đời, có vẻ trang nghiêm; chót vót – cao vượt hẳn lên; lững thững – đi chậm, từng bước thư thả. (6) C; (7) B. HS đặt được một câu có trạng ngữ chỉ phương tiện theo mẫu Bằng …, …

Vận dụng cấu trúc bài tả cây, từ ngữ và trạng ngữ chỉ phương tiện để viết đoạn văn ngắn về cây em yêu thích.

HS chọn một cây quen thuộc ở nhà, ở trường hoặc ở quê. Viết 4–5 câu tả một bộ phận (thân, cành, lá hoặc hoa) theo lời riêng, dùng ít nhất một trạng ngữ chỉ phương tiện (ví dụ: Bằng đôi tay nhỏ, em tưới cây mỗi sáng). Nếu có điều kiện, quan sát cây thật, không bẻ cành, hái hoa. Kết thúc bằng một câu nêu tình cảm hoặc việc em sẽ làm để chăm cây.

Một đoạn văn 4–5 câu viết vào vở, có đủ bộ phận tả và một trạng ngữ chỉ phương tiện được gạch chân.