ToánLớp 4Chủ đề 5. Phép cộng và phép trừ

Giáo án Bài 23. Phép trừ các số có nhiều chữ số

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 2345/BGDĐT-GDTH · 1 tiết (35 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Yêu cầu cần đạt

1. Năng lực đặc thù

Nêu được cách đặt tính và thứ tự thực hiện phép trừ các số có nhiều chữ số: đặt số trừ dưới số bị trừ đúng hàng, trừ từ phải sang trái.
Thực hiện đúng phép trừ có đổi hàng, kể cả khi phải đổi qua nhiều chữ số 0 liên tiếp.
Vận dụng được cách thử lại bằng phép cộng (hiệu + số trừ = số bị trừ) và ước lượng để kiểm tra kết quả.
Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích được vì sao phải đổi 1 đơn vị ở hàng liền trước thành 10 đơn vị khi chữ số bị trừ nhỏ hơn chữ số trừ, và vì sao phải mượn tiếp khi hàng liền trước cũng là chữ số 0.
Giải quyết vấn đề toán học: HS xử lí được phép trừ có nhiều lần đổi hàng (ví dụ 502 300 − 178 465) và kiểm tra kết quả bằng hai cách là thử lại bằng phép cộng và ước lượng.
Giao tiếp toán học: HS đọc và viết đúng phép tính, dùng đúng thuật ngữ “số bị trừ”, “số trừ”, “hiệu” khi trình bày.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng bảng con, bảng cột hàng (đơn vị, chục, trăm, nghìn, chục nghìn, trăm nghìn) và học liệu số để đặt tính đúng hàng.
Mô hình hoá toán học: HS chuyển tình huống “kho có 502 000 viên gạch, chuyển đi 175 650 viên” thành phép trừ 502 000 − 175 650 và giải thích ý nghĩa kết quả.

2. Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc hiểu ví dụ mẫu, tự đặt tính và thực hiện phép trừ vào bảng con, tự kiểm tra kết quả bằng phép cộng.
Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp đôi, trao đổi cách đổi hàng và giải thích được vì sao phải mượn ở hàng liền trước.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng phép trừ để giải quyết tình huống thực tế về số lượng gạch trong kho và chọn cách kiểm tra kết quả phù hợp.

3. Phẩm chất

Chăm chỉ: HS tích cực luyện tập đặt tính và tính toán cẩn thận, không bỏ qua bước đổi hàng khi qua chữ số 0.
Trách nhiệm: HS hoàn thành đúng phần việc của nhóm trong hoạt động cặp đôi và nhóm, cùng bạn kiểm tra lại kết quả.
Trung thực: HS thừa nhận kết quả sai khi thử lại bằng phép cộng không khớp và sửa lại bài của mình, không sao chép kết quả của bạn.

II. Đồ dùng dạy học

1. Giáo viên

Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi sẵn các phép tính của hoạt động khởi động, ví dụ mẫu và bài tập luyện tập.
Bảng cột hàng (đơn vị, chục, trăm, nghìn, chục nghìn, trăm nghìn) vẽ trên bảng hoặc in khổ lớn.
Phiếu học tập số 1 (in cho mỗi cặp đôi).
Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/4/math/bai-23-phep-tru-cac-so-co-nhieu-chu-so (dùng để trình chiếu ví dụ và kiểm tra nhanh phần luyện tập).

2. Học sinh

Vở ghi, sách Toán 4, bút chì, thước kẻ, gôm.
Bảng con và bút dạ, khăn lau bảng.
Giấy nháp để thử các phép tính.

III. Các hoạt động dạy học chủ yếu

Hoạt động 1: Khởi động · 3 phút

Ai đặt tính đúng hàng nhanh nhất

Mục tiêu

Nhắc lại cách đặt tính và cộng có nhớ để chuẩn bị cho phép trừ có đổi hàng; kích thích sự tập trung vào việc đặt số đúng hàng.

Nội dung

GV chiếu lần lượt hai phép cộng lệch hàng, ví dụ 3 862 + 1 25 và 2 740 + 958, rồi yêu cầu HS nhận xét chỗ sai. Sau đó HS đặt tính đúng và tính trên bảng con trong 1 phút. Trò chơi “Ai đặt tính đúng hàng nhanh nhất”: GV hô “đặt tính”, cả lớp giơ bảng con đã đặt tính, bạn nào đặt đúng hàng và đúng kết quả thì được khen.

Sản phẩm dự kiến

Bảng con của HS đặt tính đúng hàng, kết quả đúng: 3 862 + 1 258 = 5 120 và 2 740 + 958 = 3 698.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu hai phép cộng lệch hàng, hỏi: “Bạn nào thấy chỗ đặt tính chưa đúng? Vì sao phải đặt các chữ số cùng hàng thẳng cột?”
Học sinh
HS quan sát, trả lời dự kiến: “Số 1 258 bị lệch so với 3 862 nên phải đặt số 258 thẳng cột với số 862.” “Phải đặt cùng hàng để cộng đúng đơn vị với đơn vị.”
Giáo viên
GV yêu cầu HS đặt tính đúng và tính vào bảng con; quan sát, nhắc HS đặt số có ít chữ số hơn xuống phía dưới đúng hàng.
Học sinh
HS đặt tính và tính trên bảng con, giơ bảng khi xong.
Giáo viên
GV khen những bạn đặt đúng hàng, chốt: “Muốn tính đúng, các chữ số cùng hàng phải thẳng cột. Hôm nay ta sẽ dùng đúng cách đặt tính ấy cho phép trừ.”
Học sinh
HS lắng nghe và nhắc lại: “Đặt các chữ số cùng hàng thẳng cột.”

Hoạt động 2.1: Khám phá · 11 phút

Trừ các số có nhiều chữ số khi phải đổi hàng

Mục tiêu

HS nắm được cách đặt tính, cách trừ từ phải sang trái và cách đổi hàng, đặc biệt khi qua nhiều chữ số 0 liên tiếp.

Nội dung

GV nêu ví dụ 502 300 − 178 465. Cặp đôi hoàn thành Phiếu học tập số 1: đặt tính, xác định hàng nào phải đổi, đổi như thế nào, rồi tính kết quả. Sau đó GV chốt quy tắc: trừ từ phải sang trái; nếu chữ số hàng đang xét không đủ trừ thì đổi 1 đơn vị ở hàng liền trước thành 10 đơn vị của hàng này; nếu hàng liền trước cũng là chữ số 0 thì phải mượn tiếp từ hàng cao hơn.

Sản phẩm dự kiến

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với phép tính 502 300 − 178 465 = 323 835; HS nêu được quy tắc trừ có đổi hàng và giải thích được việc mượn qua nhiều chữ số 0.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV viết ví dụ 502 300 − 178 465 lên bảng, hỏi: “Số 0 ở hàng đơn vị có trừ được 5 không? Vì sao?” và phát Phiếu học tập số 1 cho các cặp đôi.
Học sinh
HS suy nghĩ, trả lời dự kiến: “Không trừ được, vì 0 bé hơn 5, phải đổi.” “Hàng chục cũng là 0 nên không cho mượn được ngay.”
Giáo viên
GV hướng dẫn các cặp đôi đặt tính đúng hàng, trừ từ hàng đơn vị và đi dần sang trái; đi quanh lớp, gợi ý khi cặp đôi lúng túng về chỗ mượn qua nhiều số 0.
Học sinh
Các cặp đôi đặt tính, thảo luận và ghi kết quả từng hàng vào phiếu, rồi điền kết quả cuối cùng 323 835.
Giáo viên
GV mời 2 cặp đôi trình bày cách đổi ở hàng đơn vị và hàng nghìn, các cặp khác nhận xét, bổ sung.
Học sinh
Đại diện cặp đôi trình bày: “Hàng đơn vị 0 không trừ được 5, phải mượn 1 chục ở hàng chục, nhưng hàng chục cũng là 0 nên phải mượn từ hàng trăm.” Các cặp khác góp ý về cách ghi số đã đổi.
Giáo viên
GV chốt quy tắc trên bảng: (1) Đặt số trừ dưới số bị trừ đúng hàng; (2) Trừ từ phải sang trái; (3) Nếu chữ số không đủ trừ thì đổi 1 đơn vị hàng liền trước thành 10 đơn vị hàng này; (4) Khi qua nhiều chữ số 0 phải ghi nhớ các lần đổi.
Học sinh
HS ghi quy tắc vào vở và nhắc lại theo GV.

Hoạt động 2.2: Khám phá · 7 phút

Thử lại bằng phép cộng và ước lượng kết quả

Mục tiêu

HS biết kiểm tra kết quả phép trừ bằng phép cộng và bằng ước lượng, từ đó tự phát hiện và sửa lỗi.

Nội dung

GV hướng dẫn thử lại: lấy hiệu cộng với số trừ phải bằng số bị trừ. Với ví dụ trên: 323 835 + 178 465 = 502 300. Ước lượng: 502 nghìn − 178 nghìn ≈ 324 nghìn, nên 323 835 hợp lí. GV nêu tình huống: bạn An đổi chỗ hai số ở một hàng “cho dễ trừ” và tính sai; HS phải chỉ ra lỗi.

Sản phẩm dự kiến

HS thử lại được kết quả 323 835 bằng phép cộng và ước lượng; HS nhận biết được lỗi khi tự ý đổi vị trí số bị trừ và số trừ.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV hỏi: “Làm sao biết kết quả 323 835 có đúng không?” và chiếu cách thử lại: hiệu + số trừ = số bị trừ.
Học sinh
HS suy nghĩ và trả lời dự kiến: “Phải thử bằng phép cộng.” “Có thể ước lượng bằng cách làm tròn số.”
Giáo viên
GV yêu cầu cả lớp thử lại 323 835 + 178 465 và so sánh với 502 300; sau đó hướng dẫn HS ước lượng 502 nghìn − 178 nghìn. Chiếu tình huống của bạn An, yêu cầu HS xét xem cách làm có đúng không.
Học sinh
HS tính 323 835 + 178 465 = 502 300, đối chiếu thấy khớp; ước lượng được khoảng 324 nghìn, thấy 323 835 hợp lí. Với bạn An, HS trả lời: “Không được đổi chỗ hai số, vì như vậy phép tính đã thay đổi, kết quả sai.”
Giáo viên
GV chốt: “Thử lại bằng phép cộng là cách kiểm tra chắc chắn nhất; ước lượng giúp phát hiện nhanh kết quả vô lí. Không được tự đổi vị trí số trong phép trừ.”
Học sinh
HS ghi vào vở: “Thử lại: hiệu + số trừ = số bị trừ.”

Hoạt động 3: Luyện tập, thực hành · 9 phút

Luyện tập tính và kiểm tra kết quả

Mục tiêu

HS vận dụng quy tắc trừ có đổi hàng, tìm số chưa biết và kiểm tra kết quả bằng phép cộng.

Nội dung

HS làm các bài tập sau (đề và đáp án ghi trong phần sản phẩm):

Bài 1: Tính 875 642 − 234 521.
Bài 2: Tính 700 000 − 258 736.
Bài 4: Tìm số cần điền để 505 000 − 125 000 = 380 000 đúng; tức là tìm số bị trừ.
Bài 5: Tìm x biết 425 000 − x = 175 000.
Bài 6: Đúng hay sai: 600 005 − 5 = 600 000.
Bài 7: Chọn cách kiểm tra đúng cho 425 018 − 136 207 = 288 811.
HS làm bảng con; sau đó đổi bảng chéo bàn để kiểm tra.

Sản phẩm dự kiến

Đáp án: Bài 1: 641 121 (thử: 641 121 + 234 521 = 875 642). Bài 2: 441 264 (thử: 441 264 + 258 736 = 700 000). Bài 4: 505 000. Bài 5: x = 250 000. Bài 6: Đúng, vì chỉ trừ 5 đơn vị, các hàng khác giữ nguyên. Bài 7: Đáp án B, 288 811 + 136 207 = 425 018.

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV chiếu đề các bài 1, 2, 4, 5, 6, 7 lên màn hình và nêu thời gian làm bài là 9 phút; nhắc HS dùng phép cộng để thử lại kết quả.
Học sinh
HS đọc đề, xác định yêu cầu từng bài và lấy bảng con.
Giáo viên
GV quan sát, hướng dẫn riêng HS yếu ở bài 4 và bài 5 (nhắc nhớ: số bị trừ = hiệu + số trừ; số trừ = số bị trừ − hiệu).
Học sinh
HS làm bài trên bảng con, thử lại kết quả bằng phép cộng; sau đó đổi bảng chéo bàn để kiểm tra nhau.
Giáo viên
GV mời 3 HS giơ bảng và giải thích cách làm bài 4, bài 5 và bài 6; yêu cầu cả lớp nhận xét.
Học sinh
HS trình bày, ví dụ: “Bài 5, x bằng số bị trừ trừ hiệu: 425 000 − 175 000 = 250 000.” Cả lớp nhận xét và góp ý.
Giáo viên
GV chốt đáp án, nhấn mạnh lỗi thường gặp: lấy chữ số lớn trừ chữ số bé ở từng cột mà không xét vị trí, và việc chọn sai cách thử lại.
Học sinh
HS sửa lại bài sai (nếu có) và ghi kết quả đúng vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng, trải nghiệm · 5 phút

Giải bài toán kho gạch và tự kiểm tra

Mục tiêu

HS vận dụng phép trừ để giải bài toán thực tế, trình bày phép tính và thử lại kết quả.

Nội dung

Bài toán: Kho có 502 000 viên gạch, chuyển đi 175 650 viên. Hỏi trong kho còn bao nhiêu viên gạch? HS trình bày phép tính, viết đáp số có đơn vị, thử lại bằng phép cộng. Có thể giao thêm về nhà: tìm một tình huống thực tế trong gia đình (số lít nước, số tiền, số người) cần thực hiện phép trừ có đổi hàng.

Sản phẩm dự kiến

Phép tính 502 000 − 175 650 = 326 350; đáp số: 326 350 viên gạch; thử lại: 326 350 + 175 650 = 502 000 (kết quả hợp lí và đúng đơn vị).

Cách tiến hành

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
GV đọc đề bài toán kho gạch và hỏi: “Bài toán cho biết gì, hỏi gì? Phép tính nào giải bài toán này?”
Học sinh
HS đọc đề, trả lời dự kiến: “Có 502 000 viên, chuyển đi 175 650 viên; hỏi còn lại bao nhiêu; dùng phép trừ.”
Giáo viên
GV yêu cầu HS đặt tính, thực hiện phép trừ và thử lại bằng phép cộng vào vở nháp; nhắc HS viết đáp số kèm đơn vị “viên gạch”.
Học sinh
HS làm bài cá nhân: 502 000 − 175 650 = 326 350; thử lại 326 350 + 175 650 = 502 000.
Giáo viên
GV chốt: “Trình bày phép tính, đáp số có đơn vị, và thử lại bằng phép cộng là ba việc không thể thiếu khi giải toán trừ các số có nhiều chữ số.” Giao bài về nhà.
Học sinh
HS ghi đáp số vào vở, ghi nhớ quy trình trình bày và nhận bài tập về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Làm việc cùng bạn trong cặp đôi để tính 502 300 − 178 465.

Câu 1: Đặt tính sao cho các chữ số cùng hàng thẳng cột.
Câu 2: Hàng đơn vị: 0 có trừ được 5 không? Nếu không, phải mượn 1 chục ở hàng nào? Vì sao hàng chục không cho mượn ngay được?
Câu 3: Sau khi mượn, hàng chục còn bao nhiêu chục? Tính 10 − 5 ở hàng đơn vị và ghi kết quả.
Câu 4: Hàng chục: thực hiện phép trừ và ghi kết quả. Hàng trăm: 2 không trừ được 4, phải mượn từ hàng nào?
Câu 5: Hàng nghìn và hàng chục nghìn: hoàn thành các bước mượn và trừ còn lại.
Câu 6: Kết quả cuối cùng là bao nhiêu? Thử lại bằng phép cộng: hiệu + 178 465 = ?
Câu 7: Nêu quy tắc trừ có đổi hàng khi qua nhiều chữ số 0 bằng lời của em.

Hướng dẫn về nhà

Làm bài tập 3 trong sách Toán 4 trang bài 23: tính 5 030 215 − 928 406 (đáp số 4 101 809) và thử lại bằng phép cộng 4 101 809 + 928 406.
Làm bài tập 8 vào vở: kho có 502 000 viên gạch, chuyển đi 175 650 viên; trình bày phép tính, đáp số và thử lại.
Tìm trong gia đình một tình huống cần trừ hai số có nhiều chữ số (ví dụ số tiền còn lại sau khi mua hàng, số lít nước còn trong bình); viết phép tính, thực hiện và thử lại bằng phép cộng.
Ôn lại quy tắc trừ có đổi hàng; có thể luyện thêm các bài tương tác tại neoedu.vn/learn/4/math/bai-23-phep-tru-cac-so-co-nhieu-chu-so.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.