Giáo án Bài 8. Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 – 1975)

Huy động kiến thức nền và hình thành nhu cầu tìm hiểu tiến trình kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 1954–1975.

HS quan sát bốn mốc trên dòng thời gian: 1954 (Giơ-ne-vơ), 1960 (Đồng khởi), 1973 (Hiệp định Pa-ri), 1975 (Tây Nguyên và Sài Gòn giải phóng). GV đặt câu hỏi:

• Sau năm 1954, hai miền Việt Nam có nhiệm vụ giống nhau hay khác nhau? Vì sao?
• Theo em, điều gì giúp đất nước đi đến thắng lợi hoàn toàn trong giai đoạn 1954–1975?

HS nêu được dự đoán ban đầu: sau Giơ-ne-vơ, miền Bắc được giải phóng và xây dựng, còn miền Nam tiếp tục đấu tranh; HS ghi vào vở vấn đề nghiên cứu: “Vì sao kháng chiến chống Mỹ, cứu nước giành thắng lợi hoàn toàn?”.

Nêu được nhiệm vụ của hai miền sau 1954; giải thích được vai trò của Đồng khởi và lý do “Chiến tranh đặc biệt” thất bại.

Kĩ thuật mảnh ghép với ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một phần của Phiếu học tập số 1: Nhóm A (miền Bắc và đường Trường Sơn); Nhóm B (đấu tranh ở miền Nam và Đồng khởi 1959–1960); Nhóm C (Chiến tranh đặc biệt và các thắng lợi Ấp Bắc, Bình Giã, An Lão, Ba Gia, Đồng Xoài). Sau đó HS ghép nhóm mảnh ghép, mỗi thành viên trình bày phần mình nghiên cứu.
Câu hỏi chính:

• Nhiệm vụ của miền Bắc và miền Nam sau 1954 khác nhau thế nào và liên hệ với nhau ra sao?
• Đồng khởi làm thay đổi thế cách mạng ở miền Nam như thế nào?
• Vì sao “Chiến tranh đặc biệt” bị thất bại?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm các ý chính:

• Miền Bắc: được giải phóng, khôi phục kinh tế, cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm hậu phương; đường Trường Sơn mở từ 1959 nối hậu phương với tiền tuyến.
• Miền Nam: đấu tranh 1954–1959 chuyển sang kết hợp chính trị với vũ trang khi đàn áp tăng; Đồng khởi 1959–1960 (tiêu biểu Bến Tre tháng 1–1960) làm thay đổi thế cách mạng; Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời ngày 20–12–1960.
• Chiến tranh đặc biệt 1961–1965: dùng quân đội Sài Gòn làm lực lượng chủ yếu, cố vấn và vũ khí Mỹ, lập hệ thống ấp chiến lược; thất bại trước các thắng lợi Ấp Bắc 1963, Bình Giã 1964–1965, An Lão, Ba Gia, Đồng Xoài cùng đấu tranh chính trị và phá ấp.
• Kết luận: hai nhiệm vụ khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu độc lập, thống nhất.

So sánh được “Chiến tranh cục bộ” với “Việt Nam hoá chiến tranh”; giải thích được ý nghĩa Mậu Thân 1968 và Hiệp định Pa-ri 1973; nêu được vai trò của miền Bắc.

Kĩ thuật khăn trải bàn: GV chia bốn nhóm, mỗi nhóm nhận một ô trên khăn A0: (1) Chiến tranh cục bộ 1965–1968; (2) Tết Mậu Thân 1968; (3) Việt Nam hoá chiến tranh và Pa-ri 1973; (4) Miền Bắc vừa sản xuất vừa chiến đấu và chi viện. Nhóm đọc nội dung, ghi ý chính vào ô và trả lời:

• Vì sao Mỹ đưa quân chiến đấu trực tiếp nhưng vẫn không đạt mục tiêu?
• Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 có ý nghĩa gì, vì sao không coi đó là kết thúc chiến tranh?
• Vì sao Mỹ chuyển sang “Việt Nam hoá chiến tranh”? Hiệp định Pa-ri có giá trị và hạn chế gì?

Khăn trải bàn gồm bốn ô hoàn chỉnh:

• Chiến tranh cục bộ: Mỹ đưa quân chiến đấu trực tiếp cùng đồng minh và quân Sài Gòn; Vạn Tường và hai mùa khô cho thấy khả năng đánh quân Mỹ.
• Mậu Thân 1968: gây chấn động, góp phần buộc Mỹ xuống thang và đàm phán, nhưng có tổn thất lớn, không phải là kết thúc chiến tranh.
• Việt Nam hoá (từ 1969): quân Sài Gòn làm lực lượng chủ yếu, Mỹ tiếp tục yểm trợ; Pa-ri ngày 27–1–1973 buộc Mỹ cam kết tôn trọng các quyền dân tộc cơ bản, rút quân và đồng minh; xung đột và chính quyền Sài Gòn vẫn còn.
• Miền Bắc: vừa sản xuất, vừa chống chiến tranh phá hoại, vừa chi viện miền Nam.

Phân biệt được chiến dịch Tây Nguyên bắt đầu 4–3 với trận Buôn Ma Thuột 10–3; nêu được diễn biến tiếp theo và ý nghĩa của thắng lợi 1975.

Làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm ba phần:

• Phần 1: Điền các mốc: Tây Nguyên bắt đầu 4–3–1975; Buôn Ma Thuột 10–3–1975; Tây Nguyên kết thúc 24–3; Huế giải phóng 26–3; Đà Nẵng giải phóng 29–3; chiến dịch Hồ Chí Minh 26–4 đến 30–4–1975.
• Phần 2: Vì sao không ghi Buôn Ma Thuột 10–3 là ngày mở màn của toàn chiến dịch Tây Nguyên? Thắng lợi 1975 có thể giải thích hoàn toàn bằng tiến quân mùa Xuân không?
• Phần 3: Nêu ý nghĩa lịch sử của thắng lợi 1975 và ít nhất ba nguyên nhân thắng lợi.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm:

• Mốc: Tây Nguyên bắt đầu 4–3–1975; Buôn Ma Thuột 10–3–1975 là trận then chốt; Tây Nguyên kết thúc 24–3; Huế giải phóng 26–3; Đà Nẵng 29–3; chiến dịch Hồ Chí Minh 26–4 đến 30–4; Sài Gòn giải phóng 30–4–1975; thống nhất nhà nước năm 1976.
• Giải thích: Buôn Ma Thuột là trận then chốt trong chiến dịch, không phải ngày mở đầu toàn chiến dịch.
• Vì sao không chỉ bằng tiến quân mùa Xuân: các chiến dịch là khâu quyết định trực tiếp, nhưng dựa vào lực lượng, hậu phương miền Bắc, đường vận tải, đấu tranh chính trị và ngoại giao tích luỹ lâu dài, cùng thời cơ hình thành đầu 1975.
• Ý nghĩa: chấm dứt chiến tranh, hoàn thành giải phóng miền Nam, tạo điều kiện thống nhất nhà nước năm 1976 và cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội.
• Nguyên nhân: lãnh đạo đúng đắn, đoàn kết nhân dân, hậu phương miền Bắc, liên minh ba nước Đông Dương, giúp đỡ quốc tế, kết hợp quân sự, chính trị, ngoại giao.

Củng cố kiến thức về ba chiến lược của Mỹ, các mốc thời gian và phân biệt thuật ngữ qua bài tập.

GV trình chiếu bốn nhóm bài tập, HS làm cá nhân trong 5 phút rồi đối chiếu với bạn cùng bàn:
Bài 1 (trắc nghiệm): Điểm nổi bật của “Chiến tranh cục bộ” so với “Chiến tranh đặc biệt” là gì? A. Chủ yếu dùng quân đội Sài Gòn cùng hệ thống cố vấn Mỹ; B. Chuyển trọng tâm sang rút quân Mỹ và giao trách nhiệm cho quân Sài Gòn; C. Mỹ đưa quân chiến đấu trực tiếp với quy mô lớn ở miền Nam; D. Chỉ dựa vào chiến tranh phá hoại miền Bắc để thay toàn bộ hoạt động ở miền Nam.
Bài 2 (trắc nghiệm): Theo đính chính hiện hành, mốc mở đầu chiến dịch Tây Nguyên là ngày nào? A. 4–3–1975; B. 10–3–1975; C. 26–4–1975; D. 30–4–1975.
Bài 3 (đúng/sai): Đánh giá các mốc: a) Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời ngày 20–12–1960; b) Hiệp định Pa-ri 1973 đồng nghĩa toàn bộ chính quyền Sài Gòn đã chấm dứt; c) Buôn Ma Thuột 10–3 là trận then chốt của Tây Nguyên; d) Thống nhất nhà nước được hoàn thành trong năm 1976.
Bài 4 (sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn): Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975; Đồng khởi 1959–1960; Hiệp định Pa-ri 1973; Tết Mậu Thân 1968.

Đáp án:

• Bài 1: C. Đặc biệt chủ yếu dùng quân đội Sài Gòn với cố vấn và vũ khí Mỹ; cục bộ tăng vai trò quân Mỹ trực tiếp chiến đấu.
• Bài 2: A. 4–3 là ngày bắt đầu chiến dịch; 10–3 là trận Buôn Ma Thuột.
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai, Mỹ rút quân nhưng xung đột và chính quyền Sài Gòn vẫn còn; c) Đúng, khác với ngày mở màn 4–3; d) Đúng, 30–4–1975 giải phóng miền Nam và nhà nước thống nhất năm 1976.
• Bài 4: Đồng khởi 1959–1960 → Mậu Thân 1968 → Hiệp định Pa-ri 1973 → Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975.
  HS tự chấm và ghi lại các câu sai để sửa.

Vận dụng kiến thức để so sánh các chiến lược của Mỹ, đặt cạnh đóng góp của miền Bắc và giải thích quan hệ giữa thắng lợi quân sự 1972 với Hiệp định Pa-ri 1973.

Nhiệm vụ 1: Hoàn thành Phiếu học tập số 3 là bảng so sánh ba chiến lược (Chiến tranh đặc biệt 1961–1965; Chiến tranh cục bộ 1965–1968; Việt Nam hoá chiến tranh từ 1969) với các cột: lực lượng chủ yếu, thủ đoạn, thắng lợi làm thất bại chiến lược, và một cột về nhiệm vụ, đóng góp của miền Bắc trong cùng giai đoạn.
Nhiệm vụ 2: Trả lời câu hỏi: Vì sao có thể nói thắng lợi quân sự năm 1972 (tiến công chiến lược, đánh bại tập kích B-52 cuối năm) góp phần đưa đến Hiệp định Pa-ri 1973? Vì sao vẫn không thể coi Pa-ri là đã giải phóng miền Nam?

Bảng so sánh hoàn chỉnh:

• Chiến tranh đặc biệt (1961–1965): lực lượng chủ yếu là quân đội Sài Gòn, cố vấn và vũ khí Mỹ; thủ đoạn là ấp chiến lược; thất bại trước Ấp Bắc, Bình Giã và đấu tranh chính trị, phá ấp. Miền Bắc: khôi phục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm hậu phương, mở đường Trường Sơn.
• Chiến tranh cục bộ (1965–1968): lực lượng chủ yếu là quân Mỹ chiến đấu trực tiếp cùng đồng minh và quân Sài Gòn; thủ đoạn là các cuộc hành quân lớn; thất bại trước Vạn Tường, hai mùa khô và Mậu Thân 1968. Miền Bắc: vừa sản xuất, vừa chống chiến tranh phá hoại, vừa chi viện miền Nam.
• Việt Nam hoá chiến tranh (từ 1969): lực lượng chủ yếu là quân đội Sài Gòn, Mỹ tiếp tục yểm trợ và mở rộng hoạt động ở Đông Dương; thất bại trước sự phối hợp chiến đấu Việt–Lào–Cam-pu-chia, tiến công chiến lược 1972 và đánh bại tập kích B-52 cuối 1972, dẫn đến Pa-ri 1973. Miền Bắc: khôi phục sản xuất, giao thông và tiếp tục chi viện.

Gợi ý trả lời nhiệm vụ 2: Tiến công chiến lược 1972 và đánh bại tập kích B-52 cuối năm tạo sức ép quân sự, làm Mỹ khó đạt mục tiêu và tăng chi phí, buộc Mỹ phải đàm phán. Hiệp định Pa-ri ngày 27–1–1973 cam kết Mỹ rút quân và đồng minh, nhưng chính quyền Sài Gòn và xung đột vẫn còn, nên miền Nam chưa được giải phóng hoàn toàn.