Giáo án Bài 7. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954)

Huy động kiến thức đã có về Cách mạng tháng Tám, tạo tình huống có vấn đề về nguy cơ Pháp xâm lược trở lại và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu câu hỏi: “Sau ngày 2–9–1945, nước ta đứng trước những khó khăn nào? Ngày 23–9–1945, điều gì đã xảy ra ở Nam Bộ và vì sao đó là mở đầu của một giai đoạn kháng chiến lâu dài?” HS nêu hiểu biết ban đầu, sau đó ghi câu hỏi định hướng của bài vào vở: “Kháng chiến đã phát triển như thế nào từ Nam Bộ đến Giơ-ne-vơ?”

Ba khó khăn lớn của chính quyền non trẻ: nạn đói, mù chữ, khó khăn tài chính; đồng thời phải đối phó với nhiều lực lượng nước ngoài. Ngày 23–9–1945: Pháp nổ súng xâm lược trở lại Nam Bộ, nhân dân Nam Bộ kháng chiến, cả nước chi viện. Câu hỏi định hướng của bài được ghi vào vở.

Trình bày được các sự kiện từ 23–9–1945 đến 19–12–1946 và nhận ra vai trò của hoà hoãn có chủ đích (Sơ bộ 6–3, Tạm ước 14–9) đối với việc giữ thời gian và chuẩn bị lực lượng.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục “Từ Nam Bộ kháng chiến đến toàn quốc” trong SGK, khai thác lược đồ và trả lời các câu hỏi đặt trên khăn trải bàn: (1) Nhân dân Nam Bộ và cả nước đã làm gì ngay sau 23–9–1945? (2) Năm 1946, Việt Nam vừa làm gì để xây dựng chế độ mới, vừa làm gì để tìm giải pháp hoà bình? Vì sao Hiệp định Sơ bộ 6–3 và Tạm ước 14–9 không phải là từ bỏ độc lập? (3) Vì sao Pháp leo thang và ngày 19–12–1946 kháng chiến toàn quốc bùng nổ? (4) Đường lối kháng chiến gồm những nội dung nào? (5) Cuộc chiến đấu đô thị cuối 1946–đầu 1947 nhằm mục tiêu gì?

Khăn trải bàn của nhóm gồm: vòng ngoài ghi bốn ý đường lối (toàn dân, toàn diện, trường kì, tự lực cánh sinh kết hợp tranh thủ ủng hộ quốc tế); vòng giữa ghi chuỗi mốc 23–9–1945 (Nam Bộ), 6–1–1946 (Tổng tuyển cử), 6–3–1946 (Sơ bộ), 14–9–1946 (Tạm ước), 19–12–1946 (toàn quốc kháng chiến); ô trung tâm ghi mục tiêu của chiến đấu đô thị: giam chân đối phương, bảo vệ việc chuyển cơ quan và lực lượng ra căn cứ, không giữ mọi đường phố bằng mọi giá. Ghi chú nhóm: hoà hoãn nhằm tránh bất lợi và tranh thủ thời gian, không phải đánh đổi độc lập.

Khái quát được các chiến dịch và sự kiện chính 1947–1953, nhận biết mục tiêu, kết quả và vai trò của từng bước trong tiến trình kháng chiến.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: ba nhóm chuyên gia nghiên cứu một nội dung. Nhóm A: chiến dịch Việt Bắc thu–đông 1947. Nhóm B: chiến dịch Biên giới thu–đông 1950 (đánh Đông Khê, phá thế bao vây, mở liên lạc quốc tế). Nhóm C: Đại hội II (2–1951), Mặt trận Liên Việt, hậu phương và các chiến dịch Hoà Bình 1951–1952, Tây Bắc 1952, Thượng Lào 1953. Mỗi nhóm trả lời: Mục tiêu? Kết quả? Vai trò trong tiến trình? Vòng 2: các nhóm mảnh ghép gồm mỗi HS từ một nhóm chuyên gia; HS trình bày cho nhau và hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành (xem phần worksheets). Kết luận: Việt Bắc 1947 là chiến dịch phản công lớn, bảo vệ cơ quan đầu não và đánh bại kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh; Biên giới 1950 là chiến dịch tiến công lớn, đánh Đông Khê, phá thế bao vây, mở liên lạc quốc tế và giành chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ; Đại hội II tháng 2–1951 quyết định hoạt động công khai với tên Đảng Lao động Việt Nam và bổ sung đường lối; hậu phương và Mặt trận Liên Việt được củng cố. Lưu ý: “chủ động” không đồng nghĩa với việc chiến tranh đã kết thúc.

Trình bày được ba đợt Điện Biên Phủ, kết quả và các văn kiện Giơ-ne-vơ; phân tích quan hệ hậu phương – chiến trường – ngoại giao và tính tạm thời của giới tuyến quân sự.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Nhóm dùng lược đồ và học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác về ba đợt chiến dịch) để trả lời: (1) Ba đợt Điện Biên Phủ diễn ra trong những thời gian nào, với nhiệm vụ gì? (2) Vì sao khoảng giữa các đợt vẫn có hoạt động củng cố, vận tải? (3) Hậu phương đã đóng góp những gì? (4) Các văn kiện Giơ-ne-vơ tháng 7–1954 ghi nhận những nguyên tắc nào? Vì sao giới tuyến quân sự là tạm thời? Lưu ý: khi đọc đoạn thơ Hoan hô chiến sĩ Điện Biên của Tố Hữu, chỉ dùng để cảm nhận hình tượng người chiến đấu, không dùng để xác định niên biểu hay quy mô tiếp tế.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Ba đợt Điện Biên Phủ: 13–17–3–1954 tiến công các cứ điểm phía bắc (Him Lam, Độc Lập); 30–3–26–4–1954 tiến công các cao điểm phía đông và siết vòng vây; 1–7–5–1954 tổng công kích, kết thúc chiến dịch bằng việc tiêu diệt, bắt lực lượng tại tập đoàn cứ điểm. Sức mạnh đến từ chỉ huy, thay đổi cách đánh, hậu cần nhân dân và phối hợp chiến trường. Giơ-ne-vơ tháng 7–1954 ghi nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ ở Đông Dương và đình chiến; Việt Nam tạm thời phân hai vùng tập kết quân sự, không phải hai quốc gia hợp pháp vĩnh viễn. Kết luận: quan hệ hậu phương – chiến trường – ngoại giao là một chuỗi gắn bó; không quy kết kết quả chỉ do quân sự hay chỉ do đàm phán.

Củng cố mốc thời gian, sự kiện và nhận định đúng sai về kháng chiến chống Pháp; rèn kĩ năng loại trừ đáp án sai bằng căn cứ lịch sử.

GV tổ chức trò chơi theo nhóm 4, lần lượt trả lời sáu câu hỏi. Câu 1: Ngày 23–9–1945 đánh dấu điều gì? A. Toàn quốc kháng chiến chống Pháp bùng nổ; B. Hiệp định Sơ bộ Việt–Pháp được kí; C. Nam Bộ bắt đầu kháng chiến chống Pháp trở lại xâm lược; D. Pháp mở cuộc tiến công lên Việt Bắc. Câu 2: Ý nghĩa chủ yếu của Biên giới 1950 là gì? A. Đánh bại cuộc tiến công của Pháp lên căn cứ Việt Bắc; B. Mở liên lạc quốc tế, giành chủ động trên chiến trường chính Bắc Bộ; C. Kết thúc chiến tranh bằng việc đánh bại tập đoàn cứ điểm cuối cùng; D. Quy định việc tập kết quân sự theo giới tuyến tạm thời. Câu 3: Chọn các nội dung đường lối kháng chiến: A. Từ chối mọi hình thức ngoại giao; B. Toàn dân và toàn diện; C. Trường kì, tự lực cánh sinh, tranh thủ quốc tế; D. Chỉ quân đội chiến đấu, nhân dân không tham gia. Câu 4: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Việt Bắc 1947 là chiến dịch phản công lớn; b) Điện Biên Phủ kết thúc ngày 7–5–1954; c) Giới tuyến quân sự tạm thời là biên giới quốc gia vĩnh viễn; d) Kết quả quân sự và ngoại giao có tác động qua lại. Câu 5: Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Điện Biên Phủ 1954, Toàn quốc kháng chiến 1946, Biên giới 1950, Việt Bắc 1947. Câu 6: Ghép sự kiện với đặc điểm: Việt Bắc 1947, Biên giới 1950, Điện Biên Phủ 1954 với các đặc điểm: bảo vệ cơ quan đầu não, đánh bại đánh nhanh thắng nhanh; mở liên lạc quốc tế, chủ động Bắc Bộ; đánh bại tập đoàn cứ điểm, tác động mạnh đến đàm phán.

Đáp án: Câu 1: C (Sơ bộ 6–3–1946; toàn quốc 19–12–1946; cuộc tiến công Việt Bắc năm 1947). Câu 2: B (Biên giới 1950 không phải mốc kết thúc chiến tranh năm 1954). Câu 3: B, C (kháng chiến huy động nhiều lực lượng, kết hợp tự lực với sự giúp đỡ quốc tế). Câu 4: a Đ; b Đ; c S (giới tuyến tạm thời, không phải biên giới vĩnh viễn); d Đ. Câu 5: Toàn quốc kháng chiến 1946 → Việt Bắc 1947 → Biên giới 1950 → Điện Biên Phủ 1954. Câu 6: Việt Bắc 1947 – bảo vệ cơ quan đầu não, đánh bại đánh nhanh thắng nhanh; Biên giới 1950 – mở liên lạc quốc tế, chủ động Bắc Bộ; Điện Biên Phủ 1954 – đánh bại tập đoàn cứ điểm, tác động mạnh đến đàm phán.

Vận dụng kiến thức để đánh giá một chiến dịch theo đủ các tiêu chí (loại hình, mục tiêu, kết quả, giới hạn, hậu phương, ngoại giao) và nhận biết nhận định lịch sử sai.

Nhóm 4 lập bảng đánh giá cho ba chiến dịch: Việt Bắc thu–đông 1947, Biên giới thu–đông 1950, Điện Biên Phủ 1954. Mỗi chiến dịch gồm các hàng: loại hình, mục tiêu, kết quả, giới hạn, vai trò hậu phương, vai trò ngoại giao. Sau đó nhóm trả lời hai câu hỏi: (1) Vì sao rút khỏi đô thị đầu 1947 không tự là thất bại của mục tiêu chiến lược? (2) Nhận định “Giơ-ne-vơ 1954 chia Việt Nam thành hai quốc gia vĩnh viễn” có đúng không? Nếu sai, hãy sửa và nêu giới hạn của thắng lợi 1954.

Bảng đánh giá nhóm, ví dụ: Việt Bắc 1947 – loại hình: phản công lớn; mục tiêu: bảo vệ cơ quan đầu não, đánh bại đánh nhanh thắng nhanh; kết quả: đạt mục tiêu; giới hạn: không kết thúc chiến tranh; hậu phương: bảo vệ cơ quan và nhân dân; ngoại giao: chưa là trọng tâm. Điện Biên Phủ 1954 – loại hình: tổng công kích sau ba đợt; mục tiêu: tiêu diệt tập đoàn cứ điểm; kết quả: tiêu diệt, bắt lực lượng; giới hạn: thắng lợi chiến dịch gắn với đàm phán Giơ-ne-vơ, nhiệm vụ thống nhất đất nước còn tiếp tục; hậu phương: dân công, vận tải, hậu cần; ngoại giao: Giơ-ne-vơ ghi nhận. Nhận định sửa lại: “Giơ-ne-vơ 1954 quy định giới tuyến quân sự tạm thời và hai vùng tập kết, không chia thành hai quốc gia hợp pháp vĩnh viễn; đất nước chưa thống nhất.” Trả lời câu (1): mục tiêu chiến lược là giam chân địch, bảo toàn lực lượng và kéo dài kháng chiến, nên không đánh giá theo việc giữ một địa điểm.