Giáo án Bài 6. Cách mạng tháng Tám năm 1945

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về Chiến tranh thế giới thứ hai và xác định vấn đề trung tâm của bài: quan hệ giữa thời cơ và chuẩn bị trong Cách mạng tháng Tám.

GV chiếu dòng thời gian ngắn: 5–1945 (Đức đầu hàng), 6–8 và 9–8 (bom nguyên tử ở Hi-rô-si-ma, Na-ga-xa-ki), 9–8 (Liên Xô tiến công đạo quân Quan Đông), 15–8 (Nhật tuyên bố đầu hàng). HS trả lời hai câu hỏi: “Theo em, sau ngày 15–8, kẻ thù của Việt Nam còn lại những gì và bộ máy thân Nhật có thể phản ứng ra sao?” và “Thời cơ đến rồi thì điều gì quyết định việc giành được chính quyền?”

Vấn đề cần giải quyết được ghi lên bảng: “Vì sao tháng 8–1945, Việt Nam nắm được thời cơ và giành chính quyền?”. HS nêu được ý ban đầu: Nhật đầu hàng tạo thời cơ; muốn nắm thời cơ phải có lực lượng và sự lãnh đạo sẵn sàng.

Nêu được bối cảnh quốc tế cuối Chiến tranh thế giới thứ hai và giải thích vì sao Nhật đầu hàng tạo thời cơ khách quan thuận lợi cho cách mạng Việt Nam; phân biệt đúng mốc tiến công 9–8 với tuyên chiến trước đó.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần Bối cảnh trong bài học và hoàn thành Phiếu học tập số 1: (1) Ghi các sự kiện chính theo thời gian: Đức đầu hàng tháng 5–1945; Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma (6–8) và Na-ga-xa-ki (9–8); Liên Xô tiến công đạo quân Quan Đông (9–8); Nhật tuyên bố đầu hàng (15–8). (2) Giải thích vì sao 9–8 là ngày tiến công, không phải ngày tuyên chiến; tuyên chiến được ghi nhận trước đó (8–8). (3) Nêu hệ quả của việc Nhật đầu hàng đối với bộ máy thân Nhật ở Đông Dương.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Mốc 9–8 là ngày Liên Xô tiến công đạo quân Quan Đông (theo đính chính của nhà xuất bản), khác với mốc tuyên chiến 8–8. Nhật tuyên bố đầu hàng ngày 15–8, làm bộ máy thân Nhật ở Đông Dương hoang mang, tạo thời cơ khách quan thuận lợi cho Cách mạng tháng Tám.

Giải thích được quan hệ giữa chuẩn bị lực lượng (chính trị, vũ trang, căn cứ), cao trào kháng Nhật và các quyết định của Đảng, Việt Minh từ 13–8 đến 17–8–1945.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia 4 HS, mỗi nhóm phụ trách một mảnh: (A) Chuẩn bị lực lượng chính trị, vũ trang và căn cứ; cao trào kháng Nhật từ tháng 3–1945. (B) Uỷ ban Khởi nghĩa toàn quốc thành lập và ban bố Quân lệnh số 1 (13–8). (C) Hội nghị toàn quốc của Đảng (14–15–8) và Đại hội Quốc dân (16–17–8) tại Tân Trào; cử Uỷ ban Dân tộc giải phóng do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch. Các nhóm chuyên gia thảo luận câu hỏi: “Quyết định này dựa trên chuẩn bị nào trước đó?” Vòng 2: nhóm mảnh ghép gồm 3 HS (mỗi người một mảnh) ghép thành sơ đồ quan hệ: thời cơ – chuẩn bị – quyết định khởi nghĩa.

Sơ đồ tư duy hoặc sơ đồ mũi tên trên giấy A3 với nội dung: Thời cơ (Nhật đầu hàng 15–8) + Chuẩn bị (cao trào kháng Nhật từ 3–1945, lực lượng chính trị – vũ trang – căn cứ, Việt Minh) → Quyết định (Uỷ ban Khởi nghĩa và Quân lệnh số 1 ngày 13–8; Hội nghị toàn quốc 14–15–8; Đại hội Quốc dân 16–17–8 tại Tân Trào, thành lập Uỷ ban Dân tộc giải phóng). Kết luận của HS: Thời cơ không thay thế chuẩn bị; quyết định kịp thời là khâu nối giữa chuẩn bị và hành động.

Sắp xếp được các mốc giành chính quyền từ 18–8 đến 2–9–1945; phân biệt mốc giành chính quyền, thoái vị (30–8) và tuyên bố độc lập (2–9); nêu và đánh giá ý nghĩa, giới hạn của thắng lợi.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành niên biểu trong Phiếu học tập số 2 (phần C và D): (1) Ghi các mốc giành chính quyền: 18–8 (Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh, Quảng Nam giành chính quyền ở tỉnh lị), 19–8 (Hà Nội), 23–8 (Huế), 25–8 (Sài Gòn), đến 28–8 (những địa phương cuối cùng); 30–8 (Bảo Đại thoái vị); 2–9 (Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập). (2) Trả lời câu hỏi: “Huế 23–8 và Bảo Đại thoái vị 30–8 có trùng mốc không?” (3) Nêu ý nghĩa và giới hạn của thắng lợi: lật đổ thực dân và chế độ quân chủ; nhân dân trở thành chủ thể; những khó khăn còn lại (đói, dốt, nguy cơ xâm lược).

Niên biểu giành chính quyền hoàn chỉnh, đúng thứ tự: 18–8 → 19–8 (Hà Nội) → 23–8 (Huế) → 25–8 (Sài Gòn) → 28–8 (các địa phương cuối) → 30–8 (Bảo Đại thoái vị) → 2–9 (Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà). Ví dụ đúng: không trùng mốc. 23–8 là giành chính quyền tại Huế; 30–8 là lễ thoái vị. Kết luận về ý nghĩa: thắng lợi lật đổ ách thống trị thực dân và chế độ quân chủ, đưa nhân dân thành chủ thể của nhà nước độc lập; giới hạn là chính quyền non trẻ còn phải chống đói, dốt và nguy cơ xâm lược.

Vận dụng kiến thức đã học để xác định đúng mốc tiến công, nhân tố chủ quan và các mốc giành chính quyền.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi, trả lời 3 câu hỏi (đề và đáp án nằm trong product). Có thể làm thêm phần tương tác trên trang bài học NeoEdu nếu có thiết bị.

Câu 1 (đề): Theo đính chính hiện hành, quân đội Xô viết tiến công đạo quân Quan Đông ngày nào? A. 15–8–1945; B. 13–8–1945; C. 9–8–1945; D. 8–8–1945. Đáp án: C (nhà xuất bản sửa mốc tiến công thành 9–8; cần phân biệt với tuyên chiến).
Câu 2 (đề): Nhân tố chủ quan giúp biến thời cơ tháng 8 thành thắng lợi là gì? A. Lực lượng cách mạng chỉ xây dựng sau khi Nhật đầu hàng; B. Lực lượng, tổ chức và quyết định hành động đã được chuẩn bị; C. Các nước Đồng minh trực tiếp lập chính quyền cách mạng ở từng địa phương; D. Chính quyền thân Nhật chủ động chuyển toàn bộ quyền lực theo cùng một kế hoạch. Đáp án: B (Nhật đầu hàng là điều kiện khách quan; tổ chức và chuẩn bị trong nước là khả năng nắm thời cơ).
Câu 3 (đề): Chọn các mốc đúng. A. Sài Gòn giành chính quyền 2–9; B. Tuyên ngôn Độc lập được đọc 13–8; C. Hà Nội giành chính quyền 19–8; D. Huế giành chính quyền 23–8. Đáp án: C, D (Sài Gòn 25–8; Tuyên ngôn 2–9; 13–8 gắn với Quân lệnh số 1).

Củng cố khả năng đánh giá nguyên nhân – ý nghĩa, sắp xếp thứ tự sự kiện và ghép địa điểm, mốc sự kiện với đặc điểm.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện 3 nhiệm vụ: (a) Đánh giá đúng/sai các nhận định về nguyên nhân và ý nghĩa; (b) Sắp xếp các sự kiện theo thời gian từ sớm đến muộn; (c) Ghép địa điểm, mốc sự kiện với đặc điểm phù hợp.

(a) Đánh giá: a) Nhật đầu hàng tạo thời cơ thuận lợi → Đúng; b) Chuẩn bị cách mạng chỉ bắt đầu sau 15–8 → Sai (đã có quá trình chuẩn bị lâu dài và cao trào kháng Nhật từ 3–1945); c) Ngày 2–9 đánh dấu tuyên bố thành lập nhà nước mới → Đúng; d) Thắng lợi khiến chính quyền không còn khó khăn nào → Sai (còn đói, dốt, tài chính và ngoại xâm).
(b) Thứ tự: Quân lệnh số 1 (13–8–1945) → Hà Nội giành chính quyền (19–8–1945) → Sài Gòn giành chính quyền (25–8–1945) → Tuyên ngôn Độc lập (2–9–1945).
(c) Ghép: Tân Trào – nơi họp Hội nghị toàn quốc và Đại hội Quốc dân; 30–8–1945 – Bảo Đại thoái vị; 2–9–1945 – tuyên bố nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. (Huế giành chính quyền 23–8 không phải ngày thoái vị 30–8.)

Vận dụng các mốc và kiến thức đã học để viết lời dẫn triển lãm, phân biệt mốc khởi nghĩa với ngày tuyên bố nhà nước mới và nêu nhận xét về thời cơ.

Mỗi nhóm 4 HS hoàn thành lời dẫn triển lãm gồm 4 mốc trong khoảng 13–8 đến 2–9 (mỗi mốc kèm sự kiện) và 1 câu nhận xét về thời cơ. Nhóm viết lời dẫn ngắn (khoảng 6–8 câu) để treo tại góc trưng bày lớp. Phần hoàn thiện được giao về nhà.

Lời dẫn triển lãm mẫu: “Ngày 13–8–1945, Quân lệnh số 1 phát động Tổng khởi nghĩa. Ngày 19–8, Hà Nội giành chính quyền; ngày 25–8, Sài Gòn thắng lợi. Ngày 2–9, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Chuỗi mốc cho thấy thời cơ chỉ được tận dụng khi có chuẩn bị và hành động kịp thời, không tự động đến.” Tiêu chí chấm: có 4 mốc đúng; phân biệt được mốc khởi nghĩa với ngày tuyên bố nhà nước mới; có nhận xét về thời cơ gắn với chuẩn bị và hành động.