Giáo án Bài 3. Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh

HS huy động hiểu biết sẵn có về Chiến tranh lạnh và nhận ra câu hỏi trung tâm của bài: sau 1989–1991, trật tự thế giới đã thay đổi thế nào và điều đó tạo ra cơ hội, thách thức gì.

GV chiếu hai hình ảnh gợi nhớ (bản đồ hai khối quân sự trước năm 1991 và bản đồ cho thấy nhiều trung tâm kinh tế hiện nay, mô tả bằng sơ đồ, không chèn ảnh) và đặt câu hỏi: (1) Thế giới có còn chia thành hai cực như trước năm 1991 không? (2) Theo em, sau khi đối đầu hai cực chấm dứt, quốc gia nào có ưu thế nổi trội nhất? (3) Hội nhập quốc tế mang lại điều gì và có thể gây ra điều gì? HS trả lời nhanh vào bảng con hoặc giơ tay, GV ghi các ý lên bảng và giữ lại đến phần kết luận.

Danh sách 3 – 4 ý kiến ban đầu của HS trên bảng, ví dụ: không còn hai cực; Mỹ có ưu thế lớn; hội nhập mở thị trường nhưng có thể làm lan truyền khủng hoảng. GV ghi nhận để đối chiếu cuối tiết 2.

HS giải thích được xu hướng đa cực, nêu được các trung tâm ảnh hưởng và phân tích vai trò của kinh tế, khoa học – công nghệ trong quan hệ quốc tế sau Chiến tranh lạnh.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép với ba nhóm chuyên gia: (a) Tương quan mới sau 1989–1991 và vai trò của Mỹ; (b) Các trung tâm mới: Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Nga, các nước đang phát triển, tổ chức khu vực; (c) Sức mạnh kinh tế, công nghệ, tài chính, thể chế so với sức mạnh quân sự. Mỗi nhóm đọc phần tương ứng trong SGK và trang NeoEdu, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi chính: “Vì sao nói thế giới sau Chiến tranh lạnh là đa cực nhưng không phải mọi nước đều có sức mạnh ngang nhau?”

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành của từng nhóm. Kiến thức HS rút ra: (1) Sau 1989–1991, đối đầu hai cực kết thúc, Mỹ có ưu thế nổi trội nhưng thế giới không trở thành trật tự đơn cực ổn định. (2) Đa cực là xu hướng nhiều trung tâm có ảnh hưởng, không phải mọi nước có sức mạnh ngang nhau. (3) Quan hệ quốc tế không chỉ dựa vào quân sự; kinh tế, khoa học – công nghệ, tài chính, thể chế tạo nên sức mạnh tổng hợp và quyền lực phân bố không đồng đều giữa các lĩnh vực.

HS nêu được khái niệm toàn cầu hoá, phân tích được cơ hội và thách thức, giải thích được vì sao liên kết sâu không xoá nhu cầu độc lập tự chủ, và đặt được ba mốc 1991, 1995, 2007 trong bối cảnh hội nhập của Việt Nam.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn: nhóm 4 đặt giấy A0 ở giữa, chia 4 ô: Khái niệm toàn cầu hoá; Cơ hội; Thách thức; Độc lập tự chủ và Việt Nam. Mỗi cá nhân ghi ý kiến vào ô của mình (2 phút), sau đó nhóm thảo luận để thống nhất nội dung ở ô giữa. Hoàn thành Phiếu học tập số 2, trong đó có mục sắp xếp ba mốc thời gian. Câu hỏi trung tâm: “Hội nhập có mang lại lợi ích tự động cho mọi quốc gia không? Vì sao phải kết hợp hội nhập với năng lực nội tại?”

Giấy khăn trải bàn của nhóm và Phiếu học tập số 2 đã hoàn thành. Kiến thức HS rút ra: (1) Toàn cầu hoá là sự gia tăng kết nối, phụ thuộc lẫn nhau qua thương mại, đầu tư, thông tin, công nghệ, dịch chuyển con người và hợp tác. (2) Cơ hội: mở thị trường, tiếp cận tri thức, vốn, phối hợp xử lí vấn đề chung. Thách thức: phân hoá, lệ thuộc, cạnh tranh, lan truyền khủng hoảng, sức ép bản sắc và môi trường. (3) Liên kết sâu không xoá nhu cầu độc lập tự chủ; cần kết hợp hội nhập với năng lực nội tại và luật quốc tế. (4) Thứ tự ba mốc: Liên Xô tan rã năm 1991 → Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 → Việt Nam gia nhập WTO năm 2007; hai mốc sau là tham gia các khuôn khổ hợp tác, không có nghĩa lợi ích kinh tế tự đạt ngay khi gia nhập.

HS vận dụng kiến thức về đa cực, toàn cầu hoá để chọn đáp án đúng, đánh giá các nhận định Đúng/Sai và giải thích lựa chọn.

GV dùng các câu hỏi trắc nghiệm và đúng – sai dưới đây, HS làm cá nhân rồi đối chiếu theo cặp. Câu 1: “Xu hướng đa cực” nên hiểu thế nào? A. Các trung tâm liên kết thành một nhà nước liên bang toàn cầu; B. Nhiều trung tâm quyền lực có ảnh hưởng với tương quan khác nhau; C. Các trung tâm đạt sức mạnh ngang nhau trong mọi lĩnh vực; D. Một trung tâm duy nhất giữ vai trò chi phối ổn định lâu dài. Câu 2: Một biểu hiện điển hình của toàn cầu hoá là gì? A. Giảm quan hệ đầu tư đồng thời tăng tự cấp của mỗi nước; B. Gia tăng kết nối thương mại, đầu tư, công nghệ giữa các nước; C. Chuyển toàn bộ quyết định kinh tế quốc gia cho một tổ chức duy nhất; D. Giới hạn trao đổi kinh tế trong phạm vi từng khối quân sự cũ. Câu 3: Chọn cơ hội đi cùng hội nhập. A. Không cần nâng năng lực trong nước; B. Tiếp cận thị trường và tri thức mới; C. Hợp tác giải quyết vấn đề xuyên biên giới; D. Không bao giờ còn cạnh tranh. Câu 4: Đánh giá thế giới sau Chiến tranh lạnh: a) Kinh tế, công nghệ góp phần tạo sức mạnh quốc gia; b) Chấm dứt hai cực đồng nghĩa không còn xung đột; c) Hợp tác và cạnh tranh có thể cùng tồn tại; d) Toàn cầu hoá khiến khủng hoảng có thể lan truyền nhanh. HS trả lời bằng thẻ đáp án (A/B/C/D hoặc Đ/S).

Đáp án: Câu 1: B (đa cực chỉ sự phân bố ảnh hưởng, không xoá chênh lệch và không đồng nghĩa mọi quan hệ đã ổn định). Câu 2: B (toàn cầu hoá làm liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau tăng, không tự xoá quốc gia hay rủi ro). Câu 3: B và C (cơ hội chỉ thành kết quả khi có năng lực và chính sách; cạnh tranh và rủi ro vẫn tồn tại). Câu 4: a) Đúng – năng lực tổng hợp; b) Sai – vẫn có chiến tranh, bất ổn; c) Đúng; d) Đúng – kết nối tài chính, thương mại, vận tải làm khủng hoảng lan nhanh.

HS sắp xếp đúng các mốc thời gian, ghép đúng khái niệm với đặc điểm và lập luận được vì sao cơ hội hội nhập không bảo đảm tự động, không phủ định bản sắc.

HS làm bài tập 1 (sắp xếp mốc) và bài tập 2 (ghép khái niệm) trong nhóm đôi; sau đó làm bài tập 3 (lập luận ngắn 3 – 5 câu) cá nhân. Đề bài tập 1: Sắp xếp ba mốc từ sớm đến muộn: Việt Nam gia nhập WTO năm 2007; Liên Xô tan rã năm 1991; Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995. Đề bài tập 2: Ghép khái niệm với đặc điểm: Đa cực, Toàn cầu hoá, Độc lập tự chủ với các đặc điểm: Gia tăng liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau; Năng lực lựa chọn, bảo vệ lợi ích hợp pháp của quốc gia; Nhiều trung tâm có ảnh hưởng quốc tế. Đề bài tập 3: Vì sao kết thúc Chiến tranh lạnh vừa mở cơ hội phát triển vừa không bảo đảm hết bất ổn? (Trả lời 3 – 5 câu.)

Bài tập 1: Liên Xô tan rã năm 1991 → Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995 → Việt Nam gia nhập WTO năm 2007 (mốc đầu thuộc biến động trật tự thế giới; hai mốc sau là tham gia các khuôn khổ hợp tác). Bài tập 2: Đa cực – nhiều trung tâm có ảnh hưởng quốc tế; Toàn cầu hoá – gia tăng liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau; Độc lập tự chủ – năng lực lựa chọn, bảo vệ lợi ích hợp pháp của quốc gia. Bài tập 3 (thang tối đa 1 điểm, mỗi ý 0,25): giảm đối đầu hai khối tạo điều kiện đối thoại và chuyển nguồn lực sang phát triển, giao thương; nêu một cơ hội có cơ chế rõ (thương mại, công nghệ); chỉ ra nguồn bất ổn còn tồn tại (mâu thuẫn lãnh thổ, sắc tộc, cạnh tranh quyền lực); kết luận cơ hội không tự động bảo đảm an toàn. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.

HS vận dụng kiến thức về toàn cầu hoá và độc lập tự chủ để lập bảng tư vấn hội nhập cho thanh niên trong một lĩnh vực cụ thể, đề xuất hành động có trách nhiệm.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật trạm: chọn một lĩnh vực cụ thể (ngoại ngữ và giao tiếp quốc tế, kinh doanh trực tuyến, công nghệ số, du lịch hoặc nông sản xuất khẩu) và hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần bảng tư vấn). Bảng gồm 4 cột: cơ hội; điều kiện cần có; rủi ro; hành động có trách nhiệm. Yêu cầu: nêu hai năng lực cụ thể và công dụng khi hội nhập, một rủi ro phù hợp (thông tin sai, cạnh tranh hoặc phụ thuộc), một hành động khả thi không coi hội nhập là bỏ bản sắc. Có thể giao phần hoàn thiện về nhà.

Bảng tư vấn học tập về hội nhập của nhóm gồm: hai năng lực (ví dụ: ngoại ngữ giúp tiếp cận tri thức và hợp tác; năng lực số giúp kiểm chứng thông tin); một rủi ro (ví dụ: thông tin sai lệch hoặc phụ thuộc vào nền tảng nước ngoài); một hành động có trách nhiệm (ví dụ: học kĩ năng kiểm chứng nguồn tin, giữ gìn bản sắc khi giao tiếp quốc tế). Kiến thức HS rút ra: năng lực trong nước và luật quốc tế cần đi cùng hội nhập; hội nhập không đồng nghĩa với mất bản sắc.