Giáo án Bài 2. Trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh

Huy động kiến thức nền của HS về Chiến tranh thế giới thứ hai và thế giới sau chiến tranh; xác định vấn đề trung tâm của bài là vì sao hình thành trật tự hai cực và vì sao trật tự ấy sụp đổ.

GV treo lược đồ thế giới sau năm 1945 và yêu cầu HS quan sát. GV đặt câu hỏi: (1) Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, những quốc gia nào giữ vai trò lớn nhất trên thế giới? (2) Vì sao thế giới sau 1945 dễ bị chia thành hai phe? (3) Nếu chỉ dùng một bản đồ tô hai màu, có đủ giải thích mọi cuộc đấu tranh không? GV ghi tên bài “Trật tự thế giới trong Chiến tranh lạnh” lên bảng.

HS nêu được: Mỹ và Liên Xô là hai cường quốc nổi bật sau chiến tranh; sự khác biệt về hệ tư tưởng và lợi ích là nguyên nhân dẫn tới chia cắt; bản đồ hai màu chỉ minh hoạ được ảnh hưởng hai khối, chưa giải thích đầy đủ các cuộc đấu tranh. Qua đó HS xác định được 3 nội dung cần tìm hiểu: hình thành, đối đầu – hoà hoãn, kết thúc.

HS trình bày được quá trình hình thành trật tự hai cực từ hội nghị I-an-ta đến sự ra đời của NATO và Hiệp ước Vác-sa-va; giải thích được mâu thuẫn dẫn tới đối đầu.

HS làm việc theo bốn nhóm, mỗi nhóm đọc một phần: nhóm 1 đọc về hội nghị I-an-ta (tháng 2–1945); nhóm 2 về mâu thuẫn và Thông điệp Tru-man (tháng 3–1947), Kế hoạch Mác-san; nhóm 3 về NATO (1949); nhóm 4 về Hiệp ước Vác-sa-va (1955). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1, sau đó ghép kết quả lên khăn trải bàn chung. Câu hỏi chính: “Vì sao sau I-an-ta, Mỹ và Liên Xô chuyển từ hợp tác sang đối đầu?”

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 và khăn trải bàn gồm: (1) I-an-ta 1945: Liên Xô, Mỹ, Anh bàn đánh bại phát xít, thành lập Liên hợp quốc và thoả thuận về chiếm đóng, phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu, châu Á; (2) Tháng 3–1947: Thông điệp Tru-man, mốc khởi đầu Chiến tranh lạnh, kèm Kế hoạch Mác-san tăng phân tuyến; (3) 1949: NATO ra đời; (4) 1955: Hiệp ước Vác-sa-va ra đời sau NATO. HS kết luận: trật tự hai cực hình thành từ thoả thuận sau chiến tranh và diễn biến sau đó, đứng đầu là Mỹ và Liên Xô.

HS nêu được các biểu hiện đối đầu đa lĩnh vực, các xung đột cục bộ, quá trình hoà hoãn từ đầu thập niên 1970 và giải thích được vì sao hai bên tránh chiến tranh trực tiếp quy mô thế giới.

GV tổ chức hoạt động trạm với ba trạm: Trạm 1 – Đối đầu đa lĩnh vực (chính trị, quân sự, kinh tế, tư tưởng, khoa học – công nghệ, chạy đua vũ trang); Trạm 2 – Chiến tranh cục bộ và khủng hoảng (Triều Tiên, Việt Nam và các khu vực khác); Trạm 3 – Hoà hoãn và hạn chế vũ khí (từ đầu thập niên 1970). Câu hỏi ở mỗi trạm: Trạm 1: “Cạnh tranh hai khối diễn ra ở những lĩnh vực nào?”; Trạm 2: “Vì sao Chiến tranh lạnh không đồng nghĩa với hoà bình hoàn toàn?”; Trạm 3: “Điều gì thúc đẩy Mỹ và Liên Xô đối thoại?”

Mỗi trạm, HS hoàn thành một sơ đồ tư duy ngắn trên giấy A4 gồm các ý: Trạm 1: chính trị, quân sự, kinh tế, tư tưởng, khoa học – công nghệ, chạy đua vũ trang, lập liên minh đối địch. Trạm 2: nhiều chiến tranh cục bộ và khủng hoảng ở Triều Tiên, Việt Nam; Mỹ và Liên Xô tránh chiến tranh trực tiếp quy mô thế giới, nhất là do nguy cơ hạt nhân. Trạm 3: hoà hoãn từ đầu thập niên 1970 với các thoả thuận hạn chế vũ khí và quan hệ Đông – Tây; căng thẳng có lúc trở lại; cuộc chạy đua tốn kém và thay đổi kinh tế thúc đẩy đối thoại. Kết luận chung: Chiến tranh lạnh là đối đầu toàn diện nhưng không phải hoà bình hoàn toàn.

HS phân biệt được mốc Man-ta tháng 12–1989 với Liên Xô tan rã năm 1991 và giải thích được các nhân tố tác động dẫn tới sự kết thúc của Chiến tranh lạnh và sự sụp đổ trật tự hai cực.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Diễn biến, tác động và sự kết thúc” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi trung tâm: “Vì sao không được dùng hai khái niệm ‘chấm dứt Chiến tranh lạnh’ và ‘trật tự hai cực sụp đổ’ thay nhau?”. Phiếu gồm: (1) Mốc 1989 gắn với sự kiện gì? (2) Mốc 1991 gắn với sự kiện gì? (3) Nhân tố nào thúc đẩy đối thoại? (4) Nhân tố nào làm trật tự hai cực suy yếu?

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Tháng 12–1989, Man-ta: lãnh đạo Mỹ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh, kết thúc đối đầu. (2) Năm 1991: Liên Xô tan rã sau những biến động ở Đông Âu, trật tự hai cực sụp đổ. (3) Nhân tố thúc đẩy đối thoại: cuộc chạy đua tốn kém, thay đổi kinh tế, tương quan lực lượng. (4) Nhân tố làm suy yếu trật tự hai cực: gánh nặng chạy đua vũ trang, biến động kinh tế, sự nổi lên của các trung tâm khác. Kết luận: 1989 kết thúc đối đầu; 1991 kết thúc cơ sở hai cực; hai mốc là hai quá trình liên quan nhưng không đồng nhất.

HS củng cố kiến thức về I-an-ta, các biểu hiện của Chiến tranh lạnh, phân biệt các mốc 1989 và 1991 và sắp xếp đúng thứ tự thời gian.

HS làm bài cá nhân 3 phút, sau đó đổi chéo với bạn cùng bàn để kiểm tra. GV chiếu các câu hỏi, có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị. Đề: (1) Hội nghị I-an-ta diễn ra giữa ba nước nào? A. Liên Xô, Mỹ, Pháp; B. Liên Xô, Anh, Trung Hoa Dân quốc; C. Liên Xô, Mỹ, Anh; D. Mỹ, Anh, Trung Hoa Dân quốc. (2) Vì sao phải phân biệt mốc Man-ta 1989 với Liên Xô tan rã 1991? A. Cả hai mốc chỉ sự giải thể hai liên minh quân sự; B. 1989 gắn tan rã Liên Xô, 1991 gắn hội nghị Man-ta; C. Một mốc kết thúc Chiến tranh lạnh, một mốc gắn sụp đổ trật tự hai cực; D. Cả hai mốc chỉ việc kí cùng một hiệp ước giải trừ quân bị. (3) Chọn biểu hiện của Chiến tranh lạnh: A. Không có bất cứ chiến tranh cục bộ nào; B. Mọi quốc gia đều hoàn toàn mất quyền chủ động; C. Chạy đua vũ trang và lập liên minh đối địch; D. Cạnh tranh kinh tế, tư tưởng, khoa học – công nghệ. (4) Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) NATO ra đời năm 1949; b) Hiệp ước Vác-sa-va ra đời trước NATO; c) Hoà hoãn không làm mọi mâu thuẫn biến mất; d) Mỹ và Liên Xô vẫn cạnh tranh dù tránh chiến tranh trực tiếp quy mô thế giới. (5) Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Hội nghị Man-ta 1989; NATO 1949; Thông điệp Tru-man 1947; Hiệp ước Vác-sa-va 1955.

Đáp án: (1) C (Liên Xô, Mỹ và Anh dự hội nghị I-an-ta tháng 2–1945). (2) C (Một mốc kết thúc Chiến tranh lạnh, một mốc gắn sụp đổ trật tự hai cực). (3) C và D (Chạy đua vũ trang, lập liên minh đối địch; cạnh tranh trên nhiều lĩnh vực; B và A sai vì chiến tranh cục bộ vẫn có và các dân tộc vẫn có vai trò chủ động). (4) a Đ; b S (Hiệp ước Vác-sa-va 1955 sau NATO 1949); c Đ; d Đ. (5) Thông điệp Tru-man 1947 → NATO 1949 → Hiệp ước Vác-sa-va 1955 → Hội nghị Man-ta 1989. HS tự chấm và ghi số câu đúng vào vở.

HS vận dụng kiến thức để đánh giá một cách nhìn về thế giới thời Chiến tranh lạnh; biết lập niên biểu song song để phân biệt bối cảnh với chủ thể lịch sử.

GV nêu tình huống: “Một bản đồ tô thế giới chỉ hai màu có đủ giải thích mọi cuộc đấu tranh không?”. HS thảo luận theo cặp trong 3 phút và trả lời. Sau đó, GV yêu cầu HS về nhà lập niên biểu song song hai cột: quan hệ Mỹ – Liên Xô và một cuộc đấu tranh giành độc lập của một dân tộc trong thời Chiến tranh lạnh, mỗi cột ít nhất 3 mốc.

Đáp án mẫu: Không. Bản đồ hai màu chỉ minh hoạ ảnh hưởng của hai khối nhưng làm mờ các nước không liên kết, lợi ích quốc gia, phong trào giải phóng và khác biệt nội bộ; cần coi đó là mô hình có giới hạn. Sản phẩm về nhà: niên biểu song song gồm ít nhất 3 mốc quan hệ hai siêu cường và 3 mốc của cuộc đấu tranh, kèm 1 câu nhận xét về mối quan hệ giữa bối cảnh và chủ thể lịch sử.