Hồ sơ học tập nguyên bản — đọc trước các nhiệm vụ. Các diễn giải, ví dụ và dữ liệu minh hoạ dưới đây được viết mới; không phải bản chép nguồn lịch sử hoặc lời thơ.
Sự hình thành trật tự hai cực
Tháng 2–1945, lãnh đạo Liên Xô, Mỹ, Anh họp ở I-an-ta khi chiến tranh sắp kết thúc. Hội nghị bàn đánh bại phát xít, thành lập Liên hợp quốc và những thoả thuận về chiếm đóng, phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu, châu Á. Các thoả thuận cùng diễn biến sau chiến tranh góp phần tạo trật tự hai cực, đứng đầu là Mỹ và Liên Xô. Không coi hội nghị đã quyết định chi tiết mọi biến động của tất cả dân tộc; phong trào giải phóng và các lực lượng khác vẫn có vai trò chủ động.
Mâu thuẫn về mục tiêu, lợi ích và hệ tư tưởng giữa hai cường quốc chuyển thành đối đầu. Thông điệp Tru-man tháng 3–1947 là dấu mốc khởi đầu Chiến tranh lạnh; Kế hoạch Mác-san và các liên minh tăng phân tuyến. NATO ra đời 1949; Hiệp ước Vác-sa-va 1955. Hai khối cạnh tranh chính trị, quân sự, kinh tế, tư tưởng, khoa học – công nghệ và chạy đua vũ trang.
Diễn biến, tác động và sự kết thúc
Chiến tranh lạnh không là hoà bình hoàn toàn: nhiều chiến tranh cục bộ, khủng hoảng và xung đột xảy ra ở Triều Tiên, Việt Nam, các khu vực khác trong bối cảnh cạnh tranh hai cực. Tuy nhiên, Mỹ và Liên Xô tránh chiến tranh trực tiếp quy mô thế giới, nhất là do nguy cơ hạt nhân. Từ đầu thập niên 1970 xuất hiện hoà hoãn với các thoả thuận hạn chế vũ khí và quan hệ Đông – Tây, nhưng căng thẳng có lúc trở lại.
Cuộc chạy đua tốn kém, thay đổi kinh tế và tương quan lực lượng thúc đẩy hai bên đối thoại. Tại Man-ta tháng 12–1989, lãnh đạo Mỹ, Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Những biến động Đông Âu và Liên Xô tan rã năm 1991 làm trật tự hai cực sụp đổ. Phân biệt 1989 kết thúc đối đầu với 1991 kết thúc cơ sở hai cực; không dùng hai khái niệm thay nhau. Hệ quả gồm tổn thất, chia cắt, nguy cơ hạt nhân nhưng cũng có sự vận động của các dân tộc và lực lượng không liên kết ngoài khung giản lược hai khối.
Ví dụ đã giải
Tình huống: Một bản đồ tô thế giới chỉ hai màu có đủ giải thích mọi cuộc đấu tranh không?
Lời giải: Không. Bản đồ có thể minh hoạ ảnh hưởng hai khối nhưng làm mờ các nước không liên kết, lợi ích quốc gia, phong trào giải phóng và khác biệt nội bộ. Cần coi đó là mô hình có giới hạn.
Ghi nhớ: Trật tự hai cực hình thành sau 1945; Chiến tranh lạnh đối đầu đa lĩnh vực; 1989 kết thúc đối đầu,1991 trật tự hai cực sụp đổ.
