Giáo án Bài 17. Dấu ấn Hồ Chí Minh trong lòng nhân dân thế giới và Việt Nam

Tạo tình huống để HS nhận ra một tư liệu về Hồ Chí Minh có thể thuộc nhiều loại nguồn khác nhau, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV trình chiếu bốn tư liệu ngắn: (1) tượng đài dựng ở một quảng trường; (2) bài báo của nhà thơ Nga Ô-xíp Man-đen-xtam viết về Nguyễn Ái Quốc năm 1923; (3) bức tranh chân dung do hoạ sĩ Mót-ta-pha tặng năm 2016; (4) lời kể hồi tưởng của một người từng gặp Người.
Câu hỏi GV đặt ra: “Mỗi tư liệu này cho ta biết điều gì? Có thể dùng nó để khẳng định sự kiện nào trong cuộc đời Hồ Chí Minh?”

HS nhận ra: tượng đài và tranh là nguồn về cách ghi nhớ và tôn vinh ở thời điểm dựng, không phải ảnh chụp sự kiện; bài báo năm 1923 là chứng cứ đương thời của một tác giả trong bối cảnh cụ thể; lời kể hồi tưởng cần đối chiếu. HS nêu được câu hỏi trọng tâm của bài: làm sao đọc đúng các loại nguồn về dấu ấn Hồ Chí Minh.

Nhận diện các hình thức ghi nhớ Hồ Chí Minh ở Việt Nam và trên thế giới; xác định được nơi lập, niên đại, tác giả và mục đích của từng công trình hoặc văn kiện.

HS làm việc theo nhóm chuyên gia (mảnh ghép) với bốn nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một nhóm tư liệu:

• Nhóm 1: quê hương Kim Liên, khu di tích Phủ Chủ tịch, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
• Nhóm 2: khách sạn Carlton ở Luân Đôn (nơi Người làm việc cuối năm 1913) và số 9 ngõ Compoint ở Pa-ri (nơi cư trú giai đoạn 1921–1923).
• Nhóm 3: Nghị quyết UNESCO 1987 kỉ niệm 100 năm ngày sinh Hồ Chí Minh.
• Nhóm 4: tranh chân dung do hoạ sĩ Mót-ta-pha tặng Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp năm 2016.
  Nhiệm vụ: điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: “Công trình hoặc văn kiện này lập ở đâu, năm nào, do ai thực hiện và nhằm mục đích gì? Nó thuộc loại nguồn nào?”

Phiếu học tập số 1 hoàn thành: mỗi nhóm nêu đủ 5 mục (địa điểm hoặc văn kiện, niên đại, tác giả hoặc cơ quan ban hành, mục đích, loại nguồn). Kết quả dự kiến: Nghị quyết UNESCO 1987 là văn bản ghi nhận quốc tế nhân dịp kỉ niệm 100 năm ngày sinh; tranh năm 2016 là tác phẩm sáng tạo về sau, không phải ảnh chụp đương thời; Luân Đôn và Pa-ri là di tích gắn hoạt động, cần đối chiếu hồ sơ. Kiến thức HS rút ra: mỗi công trình có mục đích và bối cảnh riêng; không suy mọi nơi có cùng cách ghi nhớ.

Đọc hai tác phẩm văn học như nguồn về tình cảm và cách ghi nhớ; phân biệt chủ thể trữ tình với người ghi biên bản; nhận ra ngôn ngữ nghệ thuật có tính khái quát, biểu tượng hoá.

HS làm việc theo cặp đôi với hai tác phẩm Sáng tháng Năm (Tố Hữu) và Quê hương Việt Bắc (Nguyễn Đình Thi). HS đọc phần tóm lược do GV cung cấp và điền Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Tác phẩm do ai sáng tác, thuộc thể loại gì?
• Chủ thể trữ tình là ai và người viết đang bày tỏ tình cảm gì?
• Cách hình dung vị lãnh tụ trong quan hệ gần gũi với cộng đồng thể hiện ở điểm nào? Hãy diễn giải bằng lời của em, không chép câu thơ.
• Thơ có thể chứng minh một cuộc gặp đã diễn ra đúng từng chi tiết không? Vì sao?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành: nêu đúng tác giả Tố Hữu (Sáng tháng Năm) và Nguyễn Đình Thi (Quê hương Việt Bắc); xác định chủ thể trữ tình là người viết thơ, không đồng nhất với người ghi biên bản; diễn giải được: Sáng tháng Năm làm tình cảm chính trị trở nên thân thiết, Quê hương Việt Bắc gắn tình cảm đối với Hồ Chí Minh với không gian căn cứ và kí ức kháng chiến. Kết luận: thơ giúp tìm hiểu tình cảm và cách ghi nhớ, nhưng không tự chứng minh một cuộc gặp diễn ra đúng từng chi tiết; muốn kiểm chứng cần đối chiếu với bài báo năm 1923 hoặc hồ sơ di tích.

Phân biệt hiện vật đương thời, bản sao, tác phẩm sáng tác tưởng niệm và lời kể hồi tưởng; nêu được giới hạn của từng loại; liên hệ giá trị nhân văn với cách học tập có trách nhiệm.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 3: ghép từng loại nguồn với đặc điểm và chức năng; sau đó thảo luận câu hỏi: “Vì sao câu chuyện truyền miệng, khẩu hiệu hay lời hồi tưởng cần được đối chiếu trước khi đưa vào bài thuyết trình? Điều này liên hệ thế nào với trách nhiệm của em khi học lịch sử?”

Phiếu học tập số 3 hoàn thành: Hiện vật đương thời là vật gắn với thời kì sự kiện, có xuất xứ đã xác minh; Bản sao là bản chép lại, cần ghi rõ bản gốc; Tác phẩm sáng tác tưởng niệm thể hiện cách ghi nhớ nhân vật, không phải quan sát trực tiếp; Lời kể hồi tưởng là lời kể sau thời điểm sự kiện, cần đối chiếu. Kiến thức HS rút ra: tình cảm với nhân vật lịch sử phải đi cùng chứng cứ; học tập có trách nhiệm là ghi nguồn, không biến khẩu hiệu thành lời nguyên văn; tri ân có giá trị khi gắn với hành vi bền vững. Các văn kiện Chỉ thị 06-CT/TW (7–11–2006) và Chỉ thị 05-CT/TW (15–5–2016) cho thấy việc học tập được triển khai qua văn kiện có thời điểm, nhưng không đồng nhất văn kiện với kết quả hành vi của từng người.

Củng cố khả năng nhận diện nguồn, xử lí nguồn chưa rõ xuất xứ, sắp xếp các mốc tiếp nhận và ghép loại nguồn với đặc điểm.

HS làm các bài tập sau (có thể đối chiếu trên trang bài học NeoEdu):
Câu 1: Một tượng đài dựng sau khi nhân vật qua đời trước hết là nguồn về điều gì? A. Mọi sự kiện trong cuộc đời nhân vật, không cần nguồn bổ sung; B. Các chi tiết của cuộc gặp nếu tác giả không trực tiếp chứng kiến; C. Cách xã hội ghi nhớ và tôn vinh ở thời điểm dựng; D. Niên đại đương thời của toàn bộ chi tiết được thể hiện trong tác phẩm.
Câu 2: Cách xử lí phù hợp với một câu được gán cho Hồ Chí Minh nhưng chưa rõ nguồn là gì? A. Giữ nguyên vì sự phổ biến đã đủ bảo đảm nguồn gốc; B. Chỉ sửa dấu câu rồi ghi là bản gốc của nhân vật; C. Kiểm tra xuất xứ; chưa xác minh thì không ghi là trích nguyên văn; D. Gắn tên một tuyển tập quen thuộc mà chưa kiểm tra văn bản trong tập.
Câu 3: Chọn các thông tin cần cho nhãn một di tích hoặc công trình tưởng niệm. A. Nguồn xác minh, phân biệt hiện vật và bản sao; B. Một số khách tham quan bịa để gây ấn tượng; C. Khẳng định mọi người trên thế giới có cùng cảm nhận; D. Địa điểm, niên đại và mục đích.
Câu 4: Sắp xếp ba mốc từ sớm đến muộn: (a) Hoạ sĩ Mót-ta-pha tặng tranh chân dung năm 2016; (b) UNESCO thông qua nghị quyết kỉ niệm năm 1987; (c) Kỉ niệm 100 năm ngày sinh Hồ Chí Minh năm 1990.
Câu 5: Ghép: Hiện vật đương thời – vật gắn với thời kì sự kiện theo xuất xứ đã xác minh; Tác phẩm tưởng niệm – sáng tác thể hiện cách ghi nhớ nhân vật; Hồi tưởng – lời kể lại về quá khứ, cần đối chiếu.

Đáp án:

• Câu 1: C (công trình tưởng niệm là nguồn về ký ức, văn hoá và bối cảnh dựng; không thay chứng cứ đương thời về mọi sự kiện).
• Câu 2: C (tính phổ biến không thay xuất xứ; khi chưa có chứng cứ, diễn giải bằng lời mình, không gán lời trực tiếp).
• Câu 3: A, D (nhãn cần nguồn, căn cứ và giới hạn; không bịa điều tra hoặc suy toàn thể từ một số ví dụ).
• Câu 4: (b) 1987 → (c) 1990 → (a) 2016 (năm ban hành nghị quyết khác năm kỉ niệm; tranh năm 2016 là sáng tác về sau).
• Câu 5: Hiện vật đương thời – vật gắn với thời kì sự kiện theo xuất xứ đã xác minh; Tác phẩm tưởng niệm – sáng tác thể hiện cách ghi nhớ nhân vật; Hồi tưởng – lời kể lại về quá khứ, cần đối chiếu.

Đánh giá tính đúng, sai của các phát biểu về hoạt động tri ân và nguồn tưởng niệm; trình bày được lập luận có dẫn chứng từ hồ sơ bài học.

Bài 1: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S):
a) Có thể học giá trị lịch sử bằng hành vi trung thực cụ thể.
b) Kế hoạch giúp đỡ đã viết đồng nghĩa với hoạt động đã diễn ra.
c) Ảnh và thông tin người được hỗ trợ cần tôn trọng quyền riêng tư.
d) Tác phẩm nghệ thuật có thể là biểu tượng chứ không tái hiện quan sát trực tiếp.
Bài 2: Vì sao dự án tri ân cần phân biệt hiện vật gốc với tác phẩm nghệ thuật tưởng niệm? Nêu một ví dụ cụ thể trong hồ sơ, như Sáng tháng Năm hoặc tranh do Mót-ta-pha tặng năm 2016.

Bài 1: a) Đ; b) S (kế hoạch khác với kết quả đã diễn ra); c) Đ (cần có sự đồng ý và bảo vệ người liên quan); d) Đ (cần ghi rõ loại nguồn).
Bài 2 (thang điểm tối đa 1 điểm, cho điểm phần đúng độc lập): nêu giá trị của hiện vật đương thời có xuất xứ đã xác minh (0,25); phân tích một ví dụ đúng tác giả, loại hình hoặc thời điểm trong hồ sơ (0,25); giải thích tác phẩm tưởng niệm không tự chứng minh mọi chi tiết sự kiện (0,25); kết luận cả hai loại nguồn đều có giá trị nếu ghi đúng loại, giới hạn và có đối chiếu (0,25). Chấp nhận lập luận tương đương có căn cứ.

Vận dụng kiến thức về loại nguồn và cách đọc chứng cứ để lập nhãn cho một di tích hoặc công trình tưởng niệm; lập cam kết học tập có việc cụ thể và tiêu chí kiểm tra.

Nhiệm vụ cá nhân hoặc nhóm đôi: lập một nhãn bảo tàng nguyên bản cho một trong các địa điểm đã học (Phủ Chủ tịch, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, khách sạn Carlton, số 9 ngõ Compoint) hoặc một công trình tưởng niệm ở địa phương có hồ sơ xác minh. Nhãn gồm: tên, địa điểm, niên đại, tác giả, mục đích, nguồn đã đối chiếu, một giới hạn của thông tin và một hành động học tập đo được trong một tuần. Không dùng ảnh người khác khi chưa được phép.
Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu chưa có nguồn xác minh năm dựng, em ghi thế nào? Hành động học tập nào có thể kiểm tra được sau một tuần?”

Nhãn tưởng niệm gồm tối thiểu 7 mục, trong đó có ít nhất một nguồn đã đối chiếu và một giới hạn được nêu rõ (ví dụ: “Năm dựng chưa xác minh, không ghi thay thế”). Cam kết mẫu: “Trong tuần tới, em lập ba phiếu đọc có tên nguồn, ngày truy cập và một thông tin đã đối chiếu; cuối tuần nộp phiếu để kiểm theo tiêu chí có đủ nguồn, phân biệt dữ kiện với nhận xét.” Tiêu chí kiểm tra: có tên nguồn; có đối chiếu; phân biệt dữ kiện và nhận xét; không ghi kết quả chưa thực hiện.