Giáo án Bài 13. Hoạt động đối ngoại của Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954) và kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975)

HS huy động hiểu biết nền về các mốc đối ngoại của Việt Nam và nêu được vấn đề trung tâm của bài: đối ngoại phục vụ mục tiêu độc lập trong từng giai đoạn như thế nào.

GV treo trục thời gian với các mốc 1946, 1950, 1954, 1968–1969, 1973 (chưa ghi nội dung). GV đặt câu hỏi: “Theo em, trong mỗi mốc này, Việt Nam cần đạt được điều gì qua con đường ngoại giao? Vì sao có lúc phải nhân nhượng, có lúc phải đàm phán trong khi chiến sự vẫn diễn ra?”

Các ý kiến dự kiến của HS: mốc 1946 cần tránh đối đầu với nhiều lực lượng để giữ chính quyền; mốc 1950 cần được công nhận, có quan hệ quốc tế; mốc 1954 và 1973 cần chấm dứt chiến tranh, giữ được độc lập. GV ghi vấn đề bài học lên bảng: “Đối ngoại giữ mục tiêu độc lập như thế nào qua các giai đoạn?”

HS nêu được nội dung của Hiệp định Sơ bộ 6–3–1946 và Tạm ước 14–9–1946, giải thích được sự khác nhau giữa nhân nhượng có điều kiện và từ bỏ độc lập.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A và B. Nhiệm vụ: (1) Đọc mục “Bảo vệ chính quyền và mở rộng công nhận 1945–1954”; (2) Điền bảng văn kiện cho Hiệp định Sơ bộ 6–3–1946 và Tạm ước 14–9–1946 (tên, thời gian, chủ thể, nội dung chính, giới hạn); (3) Trả lời câu hỏi: “Vì sao nhân nhượng có điều kiện không đồng nghĩa với từ bỏ độc lập? Lấy một ví dụ về mục tiêu được giữ và phương thức được điều chỉnh.”

Bảng văn kiện dự kiến:

• Hiệp định Sơ bộ 6–3–1946: thời gian 6–3–1946; chủ thể Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và Pháp; nội dung là thoả thuận hoà hoãn có nguyên tắc để tranh thủ thời gian; giới hạn là mang tính tạm thời, chưa giải quyết dứt điểm quan hệ hai bên.
• Tạm ước 14–9–1946: thời gian 14–9–1946; chủ thể Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và Pháp; nội dung là tiếp tục điều chỉnh quan hệ theo tinh thần hoà hoãn; giới hạn là vẫn là văn kiện tạm thời.
  Kết luận HS rút ra: nhân nhượng có điều kiện là điều chỉnh phương thức để giữ lợi ích cơ bản (độc lập, chính quyền); từ bỏ độc lập là từ bỏ mục tiêu. Mục tiêu độc lập được giữ, phương thức được linh hoạt.

HS nêu được ý nghĩa của việc các nước xã hội chủ nghĩa công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hoà từ 1950 và phân biệt được chủ thể kí, loại văn kiện của Hội nghị Giơ-ne-vơ tháng 7–1954.

HS làm việc theo nhóm với kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm có tờ giấy A3 chia bốn ô (1950 công nhận; Điện Biên Phủ và đấu tranh ngoại giao; Hội nghị Giơ-ne-vơ tháng 7–1954; Phân biệt văn kiện). Nhiệm vụ: (1) Nêu ý nghĩa của việc Trung Quốc, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa công nhận từ 1950; (2) Nêu vai trò của thắng lợi Điện Biên Phủ kết hợp đấu tranh ngoại giao đối với kết quả Giơ-ne-vơ; (3) Phân biệt chủ thể kí và loại văn kiện của các văn kiện đình chiến và tuyên bố cuối cùng; (4) Giải thích vì sao không thể nói tất cả các nước dự hội nghị cùng kí một bản hiệp định giống hệt nhau.

Kết quả dự kiến trên khăn trải bàn:

• Ô 1950: các nước xã hội chủ nghĩa công nhận và thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, mở điều kiện tranh thủ hỗ trợ quốc tế, phá thế bị cô lập.
• Ô Giơ-ne-vơ 1954: thắng lợi Điện Biên Phủ tạo thế mạnh, kết hợp đấu tranh ngoại giao đưa tới Hội nghị Giơ-ne-vơ tháng 7–1954 và các văn kiện về đình chiến ở Đông Dương.
• Ô phân biệt văn kiện: các văn kiện đình chiến có chủ thể kí cụ thể; tuyên bố cuối cùng là văn bản ghi nhận chung; lập trường của các đoàn dự hội nghị khác nhau, không cùng kí một văn bản giống nhau.
  Kết luận HS rút ra: cần phân biệt chủ thể, loại văn kiện và nội dung khi nhận định về Giơ-ne-vơ 1954.

HS trình bày được tiến trình đàm phán Pa-ri, nêu được nội dung chính của Hiệp định 27–1–1973, phân biệt thời điểm bắt đầu với thời điểm kí kết và giải thích được quan hệ giữa các mặt trận quân sự, chính trị, ngoại giao.

Lớp chia thành 3 nhóm, mỗi nhóm đến một trạm và làm việc với Phiếu học tập số 2:

• Trạm 1: Tiến trình đàm phán Pa-ri (bắt đầu 1968, chuyển từ hai bên sang bốn bên 1969, kí kết 27–1–1973). Nêu: đàm phán bắt đầu năm nào, chuyển sang bốn bên năm nào, hiệp định kí năm nào.
• Trạm 2: Nội dung Hiệp định 27–1–1973 (cam kết về quyền dân tộc cơ bản, ngừng bắn, rút quân Mỹ và đồng minh, để nhân dân miền Nam tự quyết định tương lai chính trị). Nêu: vì sao không thể nói hiệp định này tự giải phóng hoàn toàn miền Nam?
• Trạm 3: Đối ngoại không chỉ bàn hội nghị. Nêu: các hình thức vận động dư luận, phong trào hoà bình và phản chiến; sự tác động qua lại giữa ngoại giao với chiến trường.
  Cả ba trạm cùng trả lời: vì sao đàm phán có thể bắt đầu 1968 nhưng kí 1973 mà không mâu thuẫn?

Kết quả dự kiến:

• Trạm 1: đàm phán bắt đầu 1968; chuyển từ hai bên sang bốn bên 1969; hiệp định kí 27–1–1973. Đàm phán là quá trình nhiều năm với thay đổi thành phần, tương quan và nội dung; cần ghi rõ bắt đầu hội nghị hay đạt hiệp định.
• Trạm 2: hiệp định ghi nhận quyền dân tộc cơ bản, ngừng bắn, rút quân Mỹ và đồng minh, để nhân dân miền Nam quyết định tương lai chính trị. Đây là kết quả của đấu tranh, chưa tự hoàn thành mọi mục tiêu về thống nhất đất nước.
• Trạm 3: đối ngoại gồm hội nghị, vận động dư luận, đoàn thể và nhân dân; cần tách chính sách của chính phủ với người dân phản chiến, không coi cả một xã hội nước ngoài có cùng lập trường.
  Kết luận HS rút ra: ngoại giao dựa vào sức mạnh quân sự, chính trị, tác động trở lại chiến trường; kết quả không do một trận đánh hay một nhà đàm phán quyết định.

HS củng cố kiến thức về mốc thời gian, chủ thể và loại văn kiện, nhận diện được nhận định đúng sai và giải thích được quan hệ “vừa đánh, vừa đàm”.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng sai trên giấy hoặc trên học liệu NeoEdu. Bài tập gồm: (1) Mục đích quan trọng của sách lược hoà hoãn năm 1946 là gì? A. Tránh bất lợi, tranh thủ thời gian bảo vệ chính quyền và độc lập; B. Chuyển toàn bộ nhiệm vụ trong nước sang trông chờ quyết định của Pháp; C. Coi thoả thuận tạm thời là đã hoàn tất độc lập và không cần củng cố lực lượng; D. Đồng nhất nhân nhượng sách lược với từ bỏ mục tiêu độc lập. (2) Đàm phán Pa-ri về Việt Nam bắt đầu năm nào? A. 1973; B. 1968; C. 1969; D. 1954. (3) Chọn những lực lượng, hình thức có thể thuộc đối ngoại thời kháng chiến: A. Vận động phong trào hoà bình, nhân dân quốc tế; B. Chỉ trao đổi quân sự bí mật, không có ngoại giao nhân dân; C. Mọi người dân ở nước có chính phủ tham chiến đều cùng quan điểm; D. Quan hệ nhà nước và đàm phán. (4) Đúng hay sai: a) Công nhận ngoại giao từ 1950 mở điều kiện quốc tế thuận lợi; b) Mọi đoàn dự Giơ-ne-vơ đều kí cùng một văn kiện như nhau; c) Pa-ri 1973 tạo điều kiện mới nhưng chưa tự giải phóng miền Nam; d) Kết hợp quân sự, chính trị, ngoại giao là một bài học. (5) Sắp xếp theo thời gian từ sớm đến muộn: Hiệp định Pa-ri 1973; Hội nghị Giơ-ne-vơ 1954; Hiệp định Sơ bộ 1946; Các nước xã hội chủ nghĩa công nhận Việt Nam 1950. (6) Ghép: Sơ bộ 6–3–1946, Giơ-ne-vơ 1954, Pa-ri 1973 với các đặc điểm: hoà hoãn để bảo vệ lợi ích cơ bản và tranh thủ thời gian; đình chiến ở Đông Dương sau kháng chiến chống Pháp; cam kết rút quân Mỹ và đồng minh, quyền dân tộc cơ bản.

Đáp án:
(1) Đáp án A. Nhân nhượng trong điều kiện nhất định nhằm bảo vệ lợi ích cơ bản; không đồng nghĩa mục tiêu độc lập bị huỷ.
(2) Đáp án B. 1968 mở đàm phán hai bên; 1969 chuyển sang bốn bên; hiệp định kí năm 1973. Cần phân biệt bắt đầu với kí kết.
(3) Đáp án A và D. Đối ngoại gồm cả nhà nước và nhân dân; xã hội nước ngoài đa dạng, phong trào phản chiến là ví dụ.
(4) a) Đúng; b) Sai, cần phân biệt hiệp định đình chiến, tuyên bố và lập trường các đoàn; c) Đúng; d) Đúng vì các mặt trận tác động qua lại.
(5) Sơ bộ 1946 → các nước xã hội chủ nghĩa công nhận 1950 → Giơ-ne-vơ 1954 → Pa-ri 1973. Mốc công nhận khác mốc hiệp định kết thúc một giai đoạn chiến tranh.
(6) Sơ bộ 6–3–1946: hoà hoãn để bảo vệ lợi ích cơ bản và tranh thủ thời gian; Giơ-ne-vơ 1954: đình chiến ở Đông Dương sau kháng chiến chống Pháp; Pa-ri 1973: cam kết rút quân Mỹ và đồng minh, quyền dân tộc cơ bản.

HS vận dụng kiến thức để lập bảng văn kiện, giải thích quan hệ “vừa đánh, vừa đàm” và viết đoạn kết luận so sánh hai văn kiện, qua đó rút ra bài học về đối ngoại độc lập, tự chủ.

HS làm việc cá nhân, sau đó cặp đôi. Nhiệm vụ: (1) Hoàn thiện bảng văn kiện gồm các cột: tên văn kiện, thời gian, chủ thể, nội dung, giới hạn, cho bốn văn kiện: Sơ bộ 6–3–1946, Giơ-ne-vơ 1954, Pa-ri 1973 và tuyên bố hoặc văn kiện công nhận 1950 (nếu có). (2) Giải thích quan hệ “vừa đánh, vừa đàm” mà không coi ngoại giao là việc chỉ diễn ra sau chiến tranh, nêu ít nhất một dẫn chứng về đàm phán Pa-ri 1968–1973. (3) Viết đoạn kết luận so sánh Giơ-ne-vơ 1954 và Pa-ri 1973: một điểm chung, hai khác biệt và một giới hạn. (4) Nêu một bài học vận dụng cho hoạt động đối ngoại hiện nay (ví dụ: phối hợp các mặt trận, giữ mục tiêu, linh hoạt sách lược).

Sản phẩm mẫu:

• Bảng văn kiện đủ năm cột, mỗi văn kiện có chủ thể và giới hạn rõ ràng.
• Đoạn giải thích: chiến đấu và đấu tranh chính trị tạo tương quan, sức ép để đàm phán; thương lượng có thể diễn ra khi chiến sự còn tiếp diễn, vì ngoại giao tạo cam kết và điều kiện mới cho cuộc đấu tranh.
• Đoạn kết luận mẫu: cả Giơ-ne-vơ 1954 và Pa-ri 1973 đều là kết quả phối hợp các mặt trận và ghi nhận quyền dân tộc của Việt Nam. Hai văn kiện khác nhau về bối cảnh (sau kháng chiến chống Pháp, đình chiến; giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, rút quân và ngừng bắn), về nội dung và chủ thể kí. Giới hạn của cả hai là chưa tự hoàn thành ngay mọi mục tiêu thống nhất đất nước, cần thêm đấu tranh sau đó.
• Bài học: giữ vững độc lập, tự chủ, kiên định mục tiêu, linh hoạt sách lược và kết hợp ba mặt trận.
  HS được chấp nhận các cách diễn đạt tương đương có căn cứ.