Giáo án Bài 11. Thành tựu cơ bản và bài học của công cuộc Đổi mới ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về công cuộc Đổi mới; xác định vấn đề cần giải quyết: đánh giá thành tựu phải dựa trên số liệu có năm, có tiêu chí và có phạm vi.

GV đưa ra 4 nhận định ngắn để HS giơ thẻ Đúng/Sai:

• “Đổi mới chỉ có thành tựu kinh tế, không có thành tựu ở lĩnh vực khác.”
• “Thu nhập bình quân tăng thì mọi người dân đều tăng thu nhập như nhau.”
• “Giảm từ 20% xuống 12% nghĩa là giảm 20%.”
• “Công trình đường dây điện 500 kV Bắc – Nam chứng minh mọi địa phương đều có đời sống tốt như nhau.”
  GV hỏi: Vì sao em chọn như vậy? Dữ liệu nào cần biết thêm để kết luận chắc chắn hơn?

• Nhận định 1: Sai. Đổi mới có thành tựu ở kinh tế, chính trị, văn hoá – xã hội, quốc phòng – an ninh và đối ngoại.
• Nhận định 2: Sai. Bình quân không cho biết phân phối giữa các nhóm.
• Nhận định 3: Sai. Đó là giảm 8 điểm phần trăm, mức giảm tương đối là 40%.
• Nhận định 4: Sai. Công trình hạ tầng minh hoạ phát triển, không chứng minh mức sống đồng đều.
• Vấn đề cần giải quyết: Đánh giá Đổi mới phải có năm, tiêu chí, phạm vi và phân phối cụ thể.

HS nêu được thành tựu cơ bản ở các lĩnh vực kinh tế, chính trị – pháp luật, văn hoá – xã hội, quốc phòng – an ninh, đối ngoại; giải thích được mối liên hệ giữa các lĩnh vực và thấy được thành tựu không phân bố đồng đều.

Kĩ thuật khăn trải bàn, chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một lĩnh vực:

• Nhóm 1: Kinh tế (chuyển dịch cơ cấu, nhiều thành phần kinh tế, thể chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng thương mại và hội nhập, hạ tầng như đường dây 500 kV Bắc – Nam).
• Nhóm 2: Chính trị – pháp luật – quản lí nhà nước.
• Nhóm 3: Văn hoá – xã hội (giáo dục, khoa học, y tế, an sinh, giảm nghèo, nông thôn mới).
• Nhóm 4: Quốc phòng – an ninh và đối ngoại (gia nhập ASEAN năm 1995, WTO năm 2007, quan hệ quốc tế mở rộng).
  Mỗi nhóm điền Phiếu học tập số 1 vào phần của mình trên khăn trải bàn, sau đó trả lời câu hỏi chung: Vì sao nói các lĩnh vực liên hệ nhau? GV sử dụng trang bài học NeoEdu để HS tra cứu phần bài giảng về thành tựu nếu cần.

Sản phẩm của mỗi nhóm trên khăn trải bàn:

• Nhóm Kinh tế: Đổi mới giúp đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế – xã hội; nền kinh tế nhiều thành phần và thể chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước hình thành; đời sống vật chất được cải thiện; hội nhập có mốc (ASEAN 1995, WTO 2007).
• Nhóm Chính trị – pháp luật: Chính trị, pháp luật và quản lí nhà nước được đổi mới.
• Nhóm Văn hoá – xã hội: Giáo dục, khoa học, văn hoá, y tế, an sinh và giảm nghèo có chuyển biến; nông thôn mới gắn hạ tầng với đời sống.
• Nhóm Quốc phòng – an ninh, đối ngoại: Quốc phòng, an ninh được tăng cường; đối ngoại đa phương mở rộng; vị thế quốc gia được nâng lên.
  Kết luận chung (kiến thức HS rút ra): Các lĩnh vực liên hệ nhau; kinh tế tạo nguồn lực cho văn hoá – xã hội; hội nhập và ổn định chính trị tạo điều kiện cho phát triển; thành tựu không đồng đều giữa nhóm dân cư và địa phương.

HS nêu được các hạn chế của Đổi mới, giải thích vì sao nhận diện hạn chế không phủ nhận thành tựu; trình bày được sáu bài học và các nguyên tắc đối chiếu dữ liệu.

Kĩ thuật cặp đôi và chia sẻ nhóm: Mỗi cặp đọc phần “Hạn chế, bài học và cách dùng chứng cứ” trong SGK và trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Kể tên các hạn chế của Đổi mới. Vì sao nhận diện hạn chế không phủ nhận thành tựu?
• Câu 2: Nêu sáu bài học của Đổi mới. Chọn một bài học và nêu một ví dụ liên hệ với thành tựu đã học.
• Câu 3: Khi so sánh hai bảng số liệu tăng trưởng khác năm gốc giá, cần kiểm tra điều gì trước?
  Sau đó các cặp ghép thành nhóm 4 để thống nhất, ghi sản phẩm vào Phiếu học tập số 2 (phần A).

• Hạn chế: chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh chưa đồng đều; nguy cơ tụt hậu; chênh lệch; vấn đề môi trường; tham nhũng, tiêu cực; năng lực thực thi.
• Vì sao nhận diện hạn chế không phủ nhận thành tựu: hạn chế giúp làm rõ phần việc cần tiếp tục, không làm mất giá trị của thành tựu đã đạt.
• Sáu bài học: kiên định mục tiêu; lấy nhân dân làm trung tâm; kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại; tôn trọng thực tiễn; đổi mới đồng bộ; tăng vai trò lãnh đạo và năng lực tổ chức thực hiện.
• Nguyên tắc đối chiếu dữ liệu: cùng đơn vị, phương pháp, phạm vi và năm gốc; tách giá hiện hành với giá so sánh.
• Kết luận HS rút ra: Đánh giá Đổi mới cần cân bằng, không dùng một công trình để kết luận mọi mặt đều tốt, cũng không dùng một khó khăn để phủ định toàn bộ quá trình.

HS vận dụng được phân biệt điểm phần trăm với mức giảm tương đối; nhận biết chỉ tiêu bình quân không thay phân phối; đánh giá đúng sai cách trình bày thành tựu.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 (phần B) gồm các câu sau, sau đó đối chiếu theo cặp:

• Câu 1: Vì sao tăng GDP bình quân chưa đủ để kết luận mọi người tăng thu nhập bằng nhau? A. GDP bình quân trực tiếp đo thu nhập của từng cá nhân; B. GDP bình quân đã phản ánh đầy đủ chênh lệch giữa các nhóm; C. Cùng mức bình quân chứng minh mọi nhóm đều tăng bằng nhau; D. Số bình quân không cho biết phân phối giữa các nhóm.
• Câu 2: Khi so hai bảng tăng trưởng khác gốc giá, việc cần làm trước là gì? A. So sánh trực tiếp; B. Kiểm tra năm gốc, đơn vị và phương pháp trước khi so sánh; C. Lấy trung bình hai tốc độ; D. Chỉ đối chiếu thứ hạng.
• Câu 3: Chọn các bài học phù hợp với thực tiễn Đổi mới. A. Mọi địa phương phải sao chép một giải pháp; B. Tôn trọng thực tiễn và tổng kết để điều chỉnh; C. Đặt con người, lợi ích nhân dân trong trung tâm phát triển; D. Chỉ cần đặt mục tiêu, không cần tổ chức thực hiện.
• Câu 4: Đánh giá cách trình bày thành tựu: a) Cần ghi năm của dữ liệu khi nói đến hiện tại; b) Một công trình mới chứng minh mọi nhóm đều hưởng lợi ngang nhau; c) Nêu hạn chế có thể giúp xác định nhiệm vụ tiếp tục đổi mới; d) Số mô hình giả định phải ghi rõ không phải điều tra thật. Ghi Đ hoặc S.
• Câu 5: Ba kịch bản giả định cùng tiêu chí, đều 100 hộ: A có 20 hộ khó khăn, B có 12 hộ, C có 8 hộ. Xếp theo tỉ lệ hộ khó khăn từ cao xuống thấp.
• Câu 6: Một địa bàn giả định: 100 hộ cùng tiêu chí, năm gốc có 20 hộ khó khăn; năm sau vẫn 100 hộ, còn 12 hộ. Tính số hộ giảm, mức chênh tỉ lệ và mức giảm tương đối; nêu hai giới hạn trước khi gọi là kết quả giảm nghèo quốc gia.

Đáp án và cách giải:

• Câu 1: D. Số bình quân không cho biết phân phối giữa các nhóm; cần chỉ tiêu theo nhóm, địa bàn và khả năng tiếp cận dịch vụ.
• Câu 2: B. Giá hiện hành và giá so sánh phản ánh khác nhau nên cần đồng nhất tiêu chí trước khi kết luận.
• Câu 3: B, C. Thực tiễn, nhân dân, đồng bộ và tổ chức là các yêu cầu; sao chép hoặc chỉ đặt mục tiêu không bảo đảm kết quả.
• Câu 4: a) Đ; b) S (cần chứng cứ về phạm vi và phân phối); c) Đ; d) Đ (trung thực về phương pháp và nguồn).
• Câu 5: A (20%) > B (12%) > C (8%). Đây là so sánh ba kịch bản, không suy ra diễn biến thật của Việt Nam.
• Câu 6: Số hộ giảm 8 hộ; tỉ lệ từ 20% xuống 12%, chênh 8 điểm phần trăm; mức giảm tương đối $\dfrac{8}{20}\times 100\% = 40\%$. Hai giới hạn: mẫu 100 hộ là giả định, không đại diện cả nước; tiêu chí và chuẩn nghèo cùng phương pháp đo chưa đủ để suy ra kết quả quốc gia.

HS vận dụng kiến thức về thành tựu, hạn chế và cách dùng chứng cứ để lập hồ sơ một thành tựu ở địa phương, bằng nguồn công khai và ghi rõ giới hạn.

Mỗi HS (hoặc nhóm đôi) chọn một thành tựu ở địa phương thuộc một trong các lĩnh vực đã học (ví dụ: hạ tầng giao thông, trường học, trạm y tế, nông thôn mới, làng nghề). Hồ sơ gồm:

• Tên thành tựu, lĩnh vực, năm bắt đầu và năm kết quả.
• Nguồn thông tin công khai (báo chí, website cơ quan nhà nước, sách báo địa phương).
• Một chỉ tiêu có năm, đơn vị và phạm vi.
• Hai giới hạn của thông tin và một hạn chế hoặc nhiệm vụ còn tiếp tục.
  Nếu không khảo sát thực tế, HS ghi rõ sản phẩm là mô hình phân tích.

Hồ sơ mẫu gồm:

• Thành tựu: hạ tầng đường giao thông nối hai xã, nối vùng sản xuất với chợ huyện (ví dụ tên và năm cụ thể do HS tìm).
• Chỉ tiêu: thời gian đi lại từ xã đến chợ huyện giảm từ 60 phút xuống 40 phút (năm và nguồn ghi rõ).
• Hai giới hạn: chỉ có một chỉ tiêu, chưa đo được thu nhập hộ; nguồn ước tính nên đối chiếu thêm.
• Hạn chế hoặc nhiệm vụ tiếp tục: bảo trì đường, chênh lệch giữa các thôn.
• Kết luận cân bằng: có thành tựu rõ ở hạ tầng, nhưng cần nhiều chỉ tiêu hơn để kết luận về đời sống.