Giáo án Bài 10. Khái quát về công cuộc Đổi mới từ năm 1986 đến nay

Huy động hiểu biết nền của HS về đời sống kinh tế sau năm 1975 và gợi vấn đề: vì sao Việt Nam phải đổi mới từ năm 1986.

GV trình chiếu hai câu hỏi: (1) Em biết gì về đời sống kinh tế của đất nước sau năm 1975? (2) Theo em, cơ chế “tem phiếu”, phân phối theo chỉ tiêu có những hạn chế gì? HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút rồi phát biểu.

HS nêu được ít nhất hai ý: đất nước còn nặng hậu quả chiến tranh, nguồn lực hạn chế; cơ chế bao cấp làm người lao động thiếu động lực, phân phối kém hiệu quả. GV ghi các ý lên bảng và dẫn vào bài: Đổi mới bắt đầu từ nhu cầu thay đổi tư duy quản lí kinh tế.

Giải thích được bối cảnh và nêu được quan điểm cơ bản của đường lối Đổi mới năm 1986; nhận diện trọng tâm kinh tế trong đổi mới toàn diện.

HS làm việc theo nhóm 4–5 người với Phiếu học tập số 1, đọc mục “Bối cảnh và đường lối được khởi xướng năm 1986” trong sách giáo khoa và trả lời các nhiệm vụ: (1) Nêu ba yếu tố trong bối cảnh dẫn đến yêu cầu Đổi mới. (2) Nêu bốn quan điểm chính của Đại hội VI. (3) Vì sao trọng tâm ban đầu là kinh tế nhưng không tách rời chính trị, văn hoá, xã hội, đối ngoại? (4) Chuyển sang cơ chế thị trường có quản lí có nghĩa là gì, và không có nghĩa là gì?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm các ý chính: bối cảnh gồm hậu quả chiến tranh, nguồn lực hạn chế, khó khăn đối ngoại, khuyết điểm quản lí và mô hình bao cấp bộc lộ hạn chế; quan điểm gồm nhìn thẳng sự thật, tổng kết thực tiễn, đổi mới toàn diện có trọng tâm trước hết về kinh tế, giữ vững độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; cơ chế thị trường có quản lí không có nghĩa nhà nước thôi quản lí hay mọi lĩnh vực chỉ theo lợi nhuận. Kết luận HS rút ra: Đổi mới là đổi mới tư duy và thể chế, không chỉ thay một biện pháp kĩ thuật.

Trình bày được ba giai đoạn chính của Đổi mới và trọng tâm của từng giai đoạn; giải thích được vì sao phân kì chỉ là công cụ nhận thức.

Lớp chia thành ba nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một chặng theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm chặng 1 (1986–1995), nhóm chặng 2 (1996–2006), nhóm chặng 3 (từ 2006 đến nay). Mỗi nhóm trả lời: (1) Bối cảnh và trọng tâm của chặng. (2) Các nội dung nổi bật (vượt khủng hoảng, Cương lĩnh năm 1991; công nghiệp hoá, hiện đại hoá, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; chủ động hội nhập, đổi mới mô hình tăng trưởng). (3) Vì sao phân kì không có nghĩa mọi chính sách đổi đồng loạt trong năm ranh giới. Sau đó HS ghép nhóm trên trục thời gian.

Trục thời gian được hoàn thiện với ba chặng. Chặng 1986–1995: tập trung vượt khủng hoảng, đổi mới quản lí kinh tế, mở quan hệ đối ngoại, tạo nền tảng ổn định; Cương lĩnh năm 1991 xác định định hướng xây dựng đất nước. Chặng 1996–2006: đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, mở rộng hội nhập; tiếp tục xác định và hoàn thiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chặng từ 2006 đến nay: chủ động hội nhập quốc tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng chất lượng phát triển, hoàn thiện thể chế. Kết luận HS rút ra: các chặng có trọng tâm nhưng nối tiếp nhau, phân kì là công cụ nhận thức chứ không phải ranh giới cứng.

Phân biệt được mục tiêu, chủ trương, biện pháp với kết quả đo được; nêu được ba mốc hội nhập và giải thích ý nghĩa của chúng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2: (1) Điền ba cột Mục tiêu – Biện pháp, bước thực hiện – Kết quả và giới hạn kết luận cho một ví dụ định tính (ví dụ: tăng hiệu quả sản xuất). (2) Trả lời: “Một văn kiện đặt mục tiêu công nghiệp hoá có tự chứng minh mục tiêu đã đạt không?” (3) Nêu ba mốc: Liên Xô tan rã năm 1991; Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995; Việt Nam trở thành thành viên WTO năm 2007. Giải thích vì sao hai mốc sau không có nghĩa lợi ích kinh tế tự đạt ngay khi gia nhập.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với ít nhất một hàng: Mục tiêu là tăng hiệu quả sản xuất; biện pháp là đổi cơ chế quản lí, cho phép đa dạng hoá thành phần kinh tế; kết quả chỉ kết luận được khi có số liệu theo thời gian và tiêu chí rõ. Kết luận HS rút ra: văn kiện nêu mục tiêu chỉ chứng minh định hướng tại thời điểm ban hành, chưa chứng minh kết quả đạt được. Ba mốc được sắp xếp: 1991 (Liên Xô tan rã, một cực của trật tự cũ không còn), 1995 (gia nhập ASEAN), 2007 (thành viên WTO); hai mốc sau là bước tham gia khuôn khổ hợp tác, không tự tạo lợi ích kinh tế ngay.

Củng cố kiến thức về thời điểm khởi xướng, trọng tâm Đổi mới, bối cảnh, các chặng và cách đánh giá đường lối, kết quả.

HS làm bài tập 2–9 trong sách giáo khoa (trắc nghiệm, đúng/sai, sắp xếp theo thời gian, ghép đặc điểm, câu hỏi lập luận ngắn). GV có thể mở bài tương tác trên NeoEdu để HS làm nhanh phần trắc nghiệm. Đề và đáp án của từng bài được ghi trong sản phẩm.

Đáp án và đề bài: (1) Đại hội nào khởi xướng Đổi mới? A. Đại hội IV tháng 12–1976; B. Đại hội V tháng 3–1982; C. Đại hội VII tháng 6–1991; D. Đại hội VI tháng 12–1986. Đáp án D. (2) Đổi mới toàn diện có trọng tâm trước hết thể hiện ở lĩnh vực nào? A. Thay đổi tên cơ quan; B. Tách đối ngoại khỏi mọi thay đổi trong nước; C. Chỉ đổi công nghệ, giữ nguyên cơ chế quản lí; D. Kinh tế, gắn với các lĩnh vực khác. Đáp án D. (3) Chọn các yếu tố thuộc bối cảnh cần Đổi mới: A. Mọi khó khăn đã giải quyết trước 1986; B. Đất nước không chịu hậu quả chiến tranh; C. Khủng hoảng và hạn chế của cơ chế quản lí cũ; D. Yêu cầu tổng kết thực tiễn và thích ứng quốc tế. Đáp án C, D. (4) Đúng/sai: a) Đổi mới không đồng nghĩa từ bỏ mục tiêu độc lập dân tộc – Đ; b) Kinh tế thị trường có nghĩa không cần quản lí nhà nước – S; c) Chủ trương và thành tựu là hai loại thông tin khác nhau – Đ; d) Phân kì giúp nhận thức nhưng không làm mọi chính sách đổi cùng ngày – Đ. (5) Sắp xếp theo thời gian: Đại hội VI năm 1986 → Cương lĩnh năm 1991 → gia nhập ASEAN năm 1995 → gia nhập WTO năm 2007. (6) Ghép: 1986–1995 – Vượt khủng hoảng, tạo nền tảng ổn định; 1996–2006 – Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá; từ 2006 – Chủ động hội nhập, đổi mới mô hình tăng trưởng.

Vận dụng cách phân biệt mục tiêu – biện pháp – kết quả để đánh giá một nhận định và xây dựng hướng dẫn đọc văn kiện có căn cứ, không bịa số liệu.

GV nêu tình huống: Một bài báo viết “Đến nay, Đổi mới đã hoàn toàn nâng chất lượng tăng trưởng.” HS làm cá nhân rồi nhóm đôi: (1) Nhận định này thuộc loại thông tin nào: mục tiêu, biện pháp hay kết quả? (2) Cần bổ sung dữ liệu gì và năm nào để kiểm chứng? (3) Viết ba dòng hướng dẫn cho học sinh khi đọc một văn kiện Đổi mới. Ví dụ mẫu: văn kiện nói “phấn đấu nâng chất lượng tăng trưởng” chỉ chứng minh định hướng tại thời điểm ban hành, chưa chứng minh chất lượng đã tăng.

Sản phẩm cá nhân gồm: (1) Nhận định “đã hoàn toàn nâng chất lượng tăng trưởng” thuộc loại kết quả, cần được kiểm chứng; nếu chỉ là “phấn đấu nâng chất lượng tăng trưởng” thì là mục tiêu. (2) Cần dữ liệu về chất lượng tăng trưởng theo từng năm, có tiêu chí đo rõ ràng và nguồn đáng tin cậy. (3) Ba dòng hướng dẫn gợi ý: Xác định câu nói là mục tiêu, biện pháp hay kết quả; ghi rõ năm của tư liệu; tìm tiêu chí đo lường trước khi kết luận. Sản phẩm nhóm đôi là bản bảng ba cột hoàn chỉnh (mục tiêu – biện pháp – kết quả và giới hạn kết luận), không bịa số liệu.