Giáo án Bài 9. Đô thị hoá

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về đô thị hóa và nêu được vấn đề cần giải quyết: số liệu dân thành thị có phản ánh đúng quá trình đô thị hóa không.

GV chiếu tình huống: “Thông cáo năm 2024 ghi tỉ lệ dân thành thị là $38{,}5\%$. Theo em, con số này tăng lên có luôn nghĩa là nhiều người từ nông thôn chuyển ra thành phố không?”. HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: Đô thị hóa là gì và cần đọc số liệu như thế nào.

HS nêu được: tỉ lệ thành thị là một chỉ tiêu thống kê; con số tăng có thể do nhiều nguyên nhân, chưa chắc do di cư thật. Từ đó xác định nhiệm vụ: làm rõ khái niệm đô thị hóa và các điều kiện cần kiểm tra khi kết luận.

Nêu được nội dung cốt lõi của đô thị hóa và phân biệt được ba khái niệm: đô thị hóa, tiếp cận, hạ tầng.

HS hoạt động nhóm 4 người, đọc mục Kiến thức trong sách giáo khoa và làm Phiếu học tập số 1. Nhóm ghép thẻ thuật ngữ với đặc trưng phân biệt, sau đó đối chiếu với trang bài học NeoEdu (phần bài giảng). Các nội dung cần ghi nhận: đô thị hóa là tăng vai trò, dân số và không gian đô thị, phổ biến lối sống đô thị gắn chuyển đổi kinh tế – xã hội; đặc điểm ở Việt Nam phản ánh lịch sử, công nghiệp, dịch vụ, di cư và thay đổi quản lí.

Đô thị hóa: tăng vai trò và lối sống đô thị (tăng vai trò, dân số, không gian đô thị và phổ biến lối sống đô thị).
Tiếp cận: khả năng sử dụng dịch vụ và cơ hội.
Hạ tầng: mạng công trình phục vụ dân cư và sản xuất.
Kiến thức HS rút ra: đô thị hóa không chỉ là tăng số lượng đô thị mà còn là sự thay đổi về lối sống và chuyển đổi kinh tế – xã hội; đặc điểm ở Việt Nam chịu tác động của lịch sử, công nghiệp, dịch vụ, di cư và quản lí.

Giải thích được cơ chế làm thay đổi tỉ lệ dân thành thị và nêu được giới hạn khi đánh giá đô thị hóa chỉ bằng số lượng đô thị.

Nhóm đọc mục Đọc chứng cứ, vận dụng và giới hạn trong sách giáo khoa và thảo luận Phiếu học tập số 2 phần A. Câu hỏi: (1) Tỉ lệ thành thị 38,5% trong thông cáo 2024 cần hiểu với điều kiện nào? (2) Vì sao đổi tên hoặc hợp nhất đơn vị hành chính không tự cải thiện chất lượng đô thị? (3) Chất lượng đô thị cần đo bằng những chỉ tiêu nào?

Tỉ lệ 38,5% là chỉ tiêu theo phân loại tại thời điểm thống kê, không nên coi là tăng do di cư thật nếu chưa xét ranh giới hoặc phân loại.
Thay phân loại hoặc ranh giới có thể làm đổi số liệu thống kê mà không có người chuyển đi.
Đô thị hóa tạo việc làm và hiệu quả tập trung nhưng gây sức ép nhà ở, giao thông, nước, môi trường nếu hạ tầng chậm.
Chất lượng đo bằng khả năng tiếp cận dịch vụ, việc làm, không gian xanh và rủi ro ngập, không chỉ đếm số đô thị.

Vận dụng kiến thức đã học để đánh giá các nhận định về đô thị hóa và tính được tỉ lệ dân thành thị.

HS làm Phiếu học tập số 2 phần B cá nhân trong 5 phút, sau đó đổi chéo kiểm tra theo cặp đôi. Có thể làm lại các bài tương tác trên trang NeoEdu nếu lớp có máy tính. Nội dung gồm: câu 2 (trắc nghiệm), câu 3 (chọn hai nhận định đúng), câu 4 (đánh giá đúng sai từng nhận định), câu 7 (tính tỉ lệ phần trăm).

Câu 2: B. Thay đổi phân loại hoặc ranh giới thống kê; thay ranh giới có thể chuyển người đang ở tại chỗ từ nhóm nông thôn sang thành thị trên thống kê.
Câu 3: A và C. Đô thị hóa cần đánh giá chất lượng; thay phân loại có thể làm đổi số thống kê.
Câu 4: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, tỉ lệ đô thị tăng không chỉ do di cư; d) Sai, hợp nhất tỉnh không tự giải quyết ùn tắc.
Câu 7: $\dfrac{1{,}2}{3} \times 100 = 40\%$, tức tỉ lệ dân thành thị là $40\%$.

Vận dụng kiến thức để phân tích hệ quả và đề xuất giải pháp cho một khu đô thị mới, nêu được giới hạn kết luận.

Tình huống: “Một khu đô thị mới xa việc làm, thiếu xe công cộng.” Cặp đôi phân tích hai hệ quả và hai giải pháp, đồng thời nêu một chỉ tiêu cần theo dõi để đánh giá chất lượng khu đô thị đó (ví dụ thời gian tiếp cận dịch vụ, việc làm).

Hệ quả: người dân mất thời gian và chi phí đi lại; giao thông cá nhân tăng gây ùn tắc và phát thải.
Giải pháp: kết nối vận tải công cộng với nơi ở và bố trí dịch vụ, việc làm gần nơi ở; theo dõi thời gian tiếp cận, không chỉ chiều dài đường xây mới.
Giới hạn kết luận: cần số liệu thực tế về khu đó, kết luận chỉ đúng với điều kiện được nêu trong tình huống.