Giáo án Bài 8. Lao động và việc làm

Huy động kiến thức nền về lao động, tạo tình huống để HS nhận ra nhu cầu phân biệt các khái niệm về lao động và việc làm.

GV nêu 3 trường hợp, HS xác định nhanh trường hợp nào thuộc nguồn lao động, người có việc làm, thất nghiệp hay thiếu việc làm:

• Trường hợp 1: Anh A có việc làm nhưng chỉ làm 2 giờ mỗi ngày, muốn làm thêm nhưng chưa có việc.
• Trường hợp 2: Chị B hiện chưa có việc, đang tìm việc và sẵn sàng đi làm ngay.
• Trường hợp 3: Em C còn nhỏ tuổi, chưa thuộc độ tuổi tham gia lao động theo thống kê, đang đi học.
  GV hỏi: “Vì sao hai người cùng không đủ việc nhưng lại được xếp vào hai nhóm khác nhau?”

HS đưa ra được câu trả lời dự kiến: Trường hợp 1 là thiếu việc làm (có việc nhưng thiếu thời gian làm mong muốn); trường hợp 2 là thất nghiệp (chưa có việc, đáp ứng điều kiện tìm và sẵn sàng làm việc); trường hợp 3 không thuộc nguồn lao động vì chưa đủ độ tuổi theo thống kê. Từ đó HS nhận ra cần đọc đúng tiêu chí khi phân loại.

Nêu được khái niệm nguồn lao động, lực lượng lao động, người có việc làm, thất nghiệp, thiếu việc làm và năng suất lao động; phân biệt được thất nghiệp với thiếu việc làm.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn), đọc mục kiến thức và khái niệm trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nội dung phiếu gồm: (1) Nguồn lao động gồm những ai, cần đọc những yếu tố nào? (2) Vì sao lực lượng lao động và người có việc làm có quy định riêng? (3) So sánh thất nghiệp và thiếu việc làm. (4) Năng suất lao động là gì? (5) Vì sao thông cáo 28,3% không đồng nghĩa 71,7% còn lại không có kĩ năng?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các ý chính: Nguồn lao động là người trong độ tuổi và khả năng tham gia theo khái niệm thống kê; lực lượng lao động và người có việc làm có quy định riêng nên phải đọc đúng độ tuổi, thời điểm; thất nghiệp là chưa có việc và đáp ứng điều kiện tìm/sẵn sàng làm việc, còn thiếu việc làm là có việc nhưng thiếu thời gian làm theo tiêu chí; năng suất lao động là giá trị đầu ra bình quân trên lao động; 28,3% chỉ là tỉ lệ có bằng, chứng chỉ theo tiêu chí ghi nhận đào tạo, không đo hết kĩ năng thực tế.

Giải thích được tỉ trọng lao động khác năng suất; nêu được ý nghĩa của việc sử dụng lao động theo ngành và thành phần kinh tế; thực hiện được phép tính tỉ trọng.

Các nhóm làm Phiếu học tập số 2 với nội dung:

• Ví dụ: Địa bàn mô hình có 100 000 lao động có việc, trong đó 30 000 làm trong nông nghiệp. Tính tỉ trọng lao động nông nghiệp.
• Nếu tỉ trọng nông nghiệp giảm nhưng giá trị sản phẩm nông nghiệp vẫn tăng, có thể kết luận gì? Vì sao?
• Chương trình sửa đổi 2025 tập trung vào điều gì? Nêu hai lí do cần xét thành phần kinh tế khi sử dụng lao động.
• Ghi chú: Chỉ kết luận trong phạm vi số liệu đã có.

Đáp án dự kiến: Tỉ trọng nông nghiệp = $\dfrac{30\,000}{100\,000} \times 100 = 30\%$. Một ngành giảm tỉ trọng lao động chưa chắc giảm giá trị sản phẩm vì năng suất có thể tăng; tỉ trọng là số người, còn năng suất là giá trị đầu ra bình quân trên một lao động. Chương trình tập trung sử dụng lao động theo ngành và thành phần kinh tế, vì các thành phần có cách tổ chức và năng suất khác nhau. HS kết luận: Sử dụng lao động cần xét ngành và thành phần; tỉ trọng lao động khác năng suất.

Vận dụng khái niệm, công thức và cơ chế đã học để nhận diện đúng sai, ghép khái niệm, chọn thuật ngữ và sửa nhận định sai.

HS làm bài theo cặp đôi và trò chơi thẻ đúng – sai, sau đó làm bài tập tương tác trên NeoEdu. Các câu hỏi:

• Câu 1: Thông cáo ghi lao động có bằng, chứng chỉ 28,3%. Điều nào có thể kết luận? A. Đây là chỉ tiêu chứng nhận, không đo hết kĩ năng thực; B. Phần còn lại không biết làm việc; C. Tất cả có chứng chỉ có thu nhập bằng nhau; D. Tỉ lệ này là thất nghiệp.
• Câu 2: Chọn hai nhận định đúng: A. Sử dụng lao động cần xét ngành và thành phần; B. Có bằng luôn bảo đảm việc làm; C. Tỉ trọng lao động khác năng suất; D. Thiếu việc làm hoàn toàn đồng nghĩa thất nghiệp.
• Câu 3: Đánh giá đúng/sai: a) Sử dụng lao động cần xét ngành và thành phần; b) Tỉ trọng lao động khác năng suất; c) Có bằng luôn bảo đảm việc làm; d) Thiếu việc làm hoàn toàn đồng nghĩa thất nghiệp.
• Câu 4: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Thất nghiệp; Thiếu việc làm; Năng suất lao động.
• Câu 5: Điền từ vào chỗ trống: Không có việc và đáp ứng điều kiện thống kê: {{1}}; Có việc nhưng thiếu thời gian làm theo tiêu chí: {{2}}.
• Câu 6: Địa bàn mô hình có 100 000 lao động có việc, 30 000 ở nông nghiệp. Tỉ trọng nông nghiệp là bao nhiêu %?
• Câu 7: Sửa nhận định “Có bằng luôn bảo đảm việc làm” và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Đáp án: Câu 1: A. Câu 2: A và C. Câu 3: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Câu 4: Thất nghiệp – không có việc và đáp ứng điều kiện thống kê; Thiếu việc làm – có việc nhưng thiếu thời gian làm theo tiêu chí; Năng suất lao động – giá trị đầu ra bình quân trên lao động. Câu 5: {{1}} = Thất nghiệp; {{2}} = Thiếu việc làm. Câu 6: 30 (%). Câu 7: Có bằng hoặc chứng chỉ không bảo đảm chắc chắn có việc làm; tuyển dụng còn phụ thuộc kĩ năng thực, nghề phù hợp, nhu cầu doanh nghiệp và khả năng tiếp cận việc làm. Ví dụ: người có bằng nghề nhưng địa bàn không có vị trí cần chuyên môn đó vẫn có thể chưa có việc.

Vận dụng kiến thức về tỉ trọng, năng suất, ngành và thành phần kinh tế để đề xuất giải pháp nâng hiệu quả sử dụng lao động; nêu được giới hạn kết luận.

Nhóm 4 HS chọn một ngành (công nghiệp, dịch vụ hoặc nông nghiệp) ở địa phương mình hoặc địa bàn mô hình. Nhiệm vụ: (1) Đề xuất hai giải pháp nâng hiệu quả sử dụng lao động gắn ngành và thành phần kinh tế; (2) Nêu chỉ tiêu cần theo dõi ngoài số người chuyển ngành (năng suất, thu nhập, bảo hiểm, điều kiện làm việc); (3) Nêu một giới hạn của kết luận khi chỉ có số liệu tỉ trọng. Sản phẩm trình bày trên giấy A0 hoặc slide ngắn, khoảng 2 phút. Phần chưa kịp hoàn thành giao về nhà.

Đáp án gợi ý: Giải pháp 1: đào tạo theo nhu cầu công nghiệp, dịch vụ có liên kết doanh nghiệp. Giải pháp 2: hỗ trợ doanh nghiệp thuộc nhiều thành phần kinh tế đổi công nghệ và tạo công việc chính thức. Chỉ tiêu theo dõi: năng suất, thu nhập, bảo hiểm và điều kiện làm việc, không chỉ số người chuyển khỏi nông nghiệp. Giới hạn: tỉ trọng chỉ phản ánh cơ cấu lao động, chưa đủ để kết luận về hiệu quả hay thu nhập; kết luận chỉ đúng trong phạm vi địa bàn và năm số liệu đã có.