Giáo án Bài 7. Dân số Việt Nam

Huy động kiến thức nền, nhận biết rằng một con số dân số luôn gắn với thời điểm và chỉ tiêu cụ thể; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu thông cáo: năm 2024, dân số trung bình ước tính 101,3 triệu người; dân thành thị 39,0 triệu người, chiếm 38,5%. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Con số 101,3 triệu người được tính cho thời điểm nào và có phải số dân hiện nay không? (2) Theo em, một quốc gia có quy mô dân số lớn thì thuận lợi và khó khăn gì? Ghi nhanh các ý vào vở.

Ghi được: 101,3 triệu là dân số trung bình của năm 2024 theo bản thông cáo phát hành tháng 1/2025, không phải con số cố định “hiện nay”. Dự kiến HS nêu thuận lợi: thị trường tiêu thụ lớn, nguồn lao động dồi dào; khó khăn: nhu cầu việc làm, giáo dục, y tế, hạ tầng lớn. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: làm rõ các khái niệm quy mô, mật độ, cơ cấu tuổi và cơ chế tác động của dân số.

Nêu được khái niệm quy mô, mật độ, cơ cấu tuổi; phân biệt được ba chỉ tiêu; thực hiện được phép cộng số liệu trong thông cáo 2024 và nêu được điều kiện so sánh mật độ giữa các địa phương.

HS làm việc nhóm 4 theo khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm cử 4 thành viên, mỗi người ghi một ý vào một ô; sau đó thống nhất nội dung chung. Nhiệm vụ: (a) Điền định nghĩa quy mô, mật độ, cơ cấu tuổi; (b) Tính tổng dân số từ số làm tròn: dân nông thôn 62,3 triệu, dân thành thị 39,0 triệu; (c) Nêu lí do phải quy đổi cùng ranh giới khi so sánh mật độ tỉnh trước và sau năm 2025.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1: quy mô là tổng số người theo thời điểm hoặc chỉ tiêu năm; mật độ là dân số chia cho diện tích; cơ cấu tuổi là tỉ trọng các nhóm tuổi trong tổng dân số. Phép tính: $62{,}3+39{,}0=101{,}3$ triệu người, là số công bố cho năm 2024. Kết luận: mật độ trung bình không phản ánh mọi nơi, nên khi so sánh tỉnh trước và sau 2025 phải quy đổi về cùng ranh giới hành chính.

Phân biệt được tỉ suất sinh thô với tổng tỉ suất sinh; giải thích được một cơ hội và các điều kiện để quy mô dân số lớn hỗ trợ phát triển; nhận biết vai trò của cơ cấu tuổi và phân bố dân cư.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2, sau đó ghép nhóm 4 để thống nhất. Nhiệm vụ: (a) Đọc hai chỉ tiêu 13,9‰ và 1,91 con/phụ nữ, nêu mẫu số và ý nghĩa của từng chỉ tiêu; (b) Liệt kê một cơ hội và hai điều kiện để quy mô dân số lớn thúc đẩy phát triển; (c) Nêu vì sao già hóa làm tăng nhu cầu chăm sóc và vì sao chính sách không nên coi người cao tuổi là gánh nặng.

Kết quả trên Phiếu học tập số 2: tỉ suất sinh thô 13,9‰ là số trẻ sinh sống trong năm trên 1000 dân; tổng tỉ suất sinh 1,91 con/phụ nữ là số con trung bình của một phụ nữ theo mô hình thống kê, hai chỉ tiêu có mẫu số khác nhau nên không đổi lẫn cho nhau. Cơ hội: thị trường và nguồn lao động lớn. Hai điều kiện: sức khỏe, đào tạo để tạo năng suất; việc làm hiệu quả và hạ tầng để tiếp cận. Già hóa làm tăng nhu cầu chăm sóc sức khỏe, nhưng người cao tuổi vẫn là nguồn lực cần được tôn trọng, không được xem là gánh nặng.

Củng cố khái niệm quy mô, mật độ, cơ cấu tuổi; phân biệt tỉ suất sinh thô và tổng tỉ suất sinh; nhận diện và sửa quan niệm sai; sử dụng số liệu để tính toán và lập luận.

HS làm bài tập trên phiếu hoặc vở, làm cá nhân 8 phút rồi đổi chéo cặp đôi kiểm tra 5 phút; GV chữa chung. Đề gồm 5 câu:
Câu 1 (trắc nghiệm): Theo thông cáo năm 2024, 101,3 triệu người là loại số nào? A. Dự báo dân số năm 2050; B. Số trẻ sinh ra trong năm; C. Số lao động có việc làm; D. Dân số trung bình năm 2024 được ước tính.
Câu 2 (chọn hai ý đúng): A. Tỉ suất sinh thô khác tổng tỉ suất sinh; B. 1,91 con/phụ nữ bằng 1,91‰ dân số; C. So sánh địa phương cần cùng ranh giới; D. Quy mô lớn tự bảo đảm lợi tức dân số.
Câu 3 (đúng hay sai): a) Tỉ suất sinh thô khác tổng tỉ suất sinh; b) So sánh địa phương cần cùng ranh giới; c) 1,91 con/phụ nữ bằng 1,91‰ dân số; d) Quy mô lớn tự bảo đảm lợi tức dân số.
Câu 4 (ghép): Quy mô; Mật độ; Cơ cấu tuổi với các đặc trưng: tổng số người theo thời điểm hoặc chỉ tiêu năm; dân số chia diện tích; tỉ trọng các nhóm tuổi.
Câu 5 (tính toán): Dân nông thôn 62,3 triệu người, dân thành thị 39,0 triệu người. Tổng dân số là bao nhiêu triệu người?
GV có thể bổ sung đề trên trang bài tập tương tác của NeoEdu để HS tự kiểm tra.

Đáp án: Câu 1: D (là dân số trung bình năm 2024 được ước tính, không phải số sinh, số người có việc làm hay dự báo 2050). Câu 2: A và C. Câu 3: a Đ; b Đ; c S (1,91 con/phụ nữ là số con trung bình của một phụ nữ theo mô hình, không phải tỉ lệ trên dân số); d S (quy mô lớn không tự bảo đảm lợi tức dân số nếu thiếu giáo dục, việc làm, cơ cấu tuổi phù hợp). Câu 4: Quy mô – tổng số người theo thời điểm hoặc chỉ tiêu năm; Mật độ – dân số chia diện tích; Cơ cấu tuổi – tỉ trọng các nhóm tuổi. Câu 5: $62{,}3+39{,}0=101{,}3$ triệu người.

Vận dụng kiến thức để lập luận về một cơ hội và hai điều kiện từ quy mô dân số; sửa nhận định sai bằng chứng cứ; nêu được giới hạn kết luận khi so sánh số liệu địa phương.

Nhiệm vụ 1 (nhóm 4, 8 phút): Phân tích một cơ hội và hai điều kiện để quy mô dân số lớn hỗ trợ phát triển, mỗi ý kèm giải thích ngắn.
Nhiệm vụ 2 (cá nhân, 5 phút): Một bạn khẳng định “1,91 con/phụ nữ bằng 1,91‰ dân số”. Em hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.
Nhiệm vụ 3 (2 phút, GV nêu): Kết luận của em có giới hạn gì khi so sánh mật độ dân số hai tỉnh trước và sau 2025?

Gợi ý sản phẩm: Nhiệm vụ 1: cơ hội là thị trường và nguồn lao động lớn; điều kiện 1 là sức khỏe và đào tạo để tạo năng suất; điều kiện 2 là việc làm hiệu quả và hạ tầng tiếp cận; không suy từ số dân sang thu nhập mà phải xét cơ cấu tuổi, kĩ năng và phân bố. Nhiệm vụ 2: nhận định sai; sửa: “1,91 con/phụ nữ là tổng tỉ suất sinh, còn tỉ suất sinh thô của năm 2024 là 13,9‰ dân số”; giải thích: tổng tỉ suất sinh là số con trung bình của một phụ nữ theo mô hình, tỉ suất sinh thô là số trẻ sinh sống trong năm trên 1000 dân. Nhiệm vụ 3: kết luận chỉ đúng khi quy đổi hai tỉnh về cùng ranh giới; nếu không, khác biệt có thể do thay đổi địa giới, không phản ánh đúng thực tế.