Giáo án Bài 10. Thực hành: Viết báo cáo về một chủ đề dân cư ở Việt Nam

HS nhận ra cần định nghĩa chỉ tiêu và cùng phạm vi trước khi so sánh; xác định được nhiệm vụ của tiết thực hành.

GV nêu tình huống: hai tỉnh có quy mô dân khác nhau, cần biết tỉ lệ dân thành thị chung của cả hai. HS trả lời câu hỏi: “Muốn tính tỉ lệ thành thị chung của hai tỉnh, em lấy trung bình hai tỉ lệ hay làm cách khác? Vì sao?”. Sau đó HS nêu câu hỏi nghiên cứu nhỏ mà báo cáo sẽ trả lời.

• Câu trả lời dự kiến: nhiều HS sẽ đề xuất lấy trung bình hai tỉ lệ; GV ghi nhận và hẹn kiểm chứng ở hoạt động sau.
• Câu hỏi nghiên cứu rõ, có chỉ tiêu được định nghĩa, ví dụ: “Tỉ lệ dân thành thị năm 2024 của nhóm địa bàn A và B là bao nhiêu và khác nhau thế nào?”.
• Nhiệm vụ của tiết học: nắm khái niệm, quy trình viết báo cáo, gộp số liệu đúng và viết đoạn báo cáo có giới hạn kết luận.

HS nêu được định nghĩa tử số, mẫu số, chuẩn hóa phạm vi và trình bày được các bước của quy trình viết báo cáo dân cư.

HS đọc khái niệm: tử số là số dân thuộc nhóm cần tính; mẫu số là tổng dân cùng phạm vi; chuẩn hóa phạm vi là đưa số liệu về cùng ranh giới so sánh. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 (điền tử số, mẫu số, chuẩn hóa phạm vi cho ví dụ tỉ lệ dân thành thị năm 2024). Sau đó HS sắp xếp quy trình viết báo cáo: xác định câu hỏi và định nghĩa chỉ tiêu; thu nguồn; làm bảng; tính tỉ lệ; so sánh; giải thích có điều kiện; đề xuất và dẫn nguồn.

• Kiến thức HS rút ra: Tỉ lệ dân thành thị = $\dfrac{\text{Số dân thành thị}}{\text{Tổng dân}}\times 100\%$; trong đó số dân thành thị là tử số, tổng dân cùng phạm vi là mẫu số. Muốn so sánh, các số liệu phải cùng năm, cùng ranh giới.
• Quy trình viết báo cáo đúng thứ tự: (1) câu hỏi và định nghĩa chỉ tiêu; (2) thu nguồn công bố, ghi rõ ước tính hay điều tra; (3) làm bảng số liệu; (4) tính tỉ lệ; (5) so sánh; (6) giải thích có điều kiện; (7) đề xuất, dẫn nguồn và nêu giới hạn.
• Ví dụ điền Phiếu số 1: tử số là 39,0 triệu dân thành thị; mẫu số là 101,3 triệu tổng dân; phạm vi là cả nước năm 2024.

HS giải thích được cách gộp tỉ lệ khi mẫu số khác nhau và đọc được báo cáo mẫu, nhận biết kết luận và giới hạn của báo cáo.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2: tính tổng dân và tổng dân thành thị của hai địa bàn mô hình A và B; tính tỉ lệ chung; so sánh với cách lấy trung bình hai tỉ lệ. Sau đó HS đọc báo cáo mẫu năm 2024 (39,0 triệu thành thị, 62,3 triệu nông thôn, tổng 101,3 triệu, tỉ trọng khoảng 38,5%) và xác định kết luận, kiến nghị, giới hạn.

• Gộp hai địa bàn: tổng dân = 100 + 300 = 400 nghìn người; dân thành thị = 60 + 90 = 150 nghìn người; tỉ lệ chung = $\dfrac{150}{400}\times 100\% = 37{,}5\%$.
• Cách trung bình đơn: $\dfrac{60\% + 30\%}{2} = 45\%$ là sai vì mẫu số khác nhau (100 nghìn và 300 nghìn). Khi gộp phải cộng tử số, cộng mẫu số rồi tính lại.
• Báo cáo mẫu: tỉ trọng thành thị $\dfrac{39{,}0}{101{,}3}\times 100\% \approx 38{,}5\%$, phù hợp thông cáo; đây là đặc trưng năm 2024, không đại diện từng vùng.
• Kết luận: nhu cầu hạ tầng đô thị tăng nhưng phải bảo đảm tiếp cận dịch vụ nông thôn. Kiến nghị phân bổ theo số dân, tuổi và khoảng cách, không chỉ theo nơi có mật độ cao.
• Giới hạn: bảng hai nhóm không xác định luồng di cư, thu nhập hay nguyên nhân đổi cơ cấu; hai địa bàn A, B chỉ là mô hình gộp thống kê, không phải dữ liệu hai tỉnh thật.

HS vận dụng được cách tính hiệu, tỉ lệ và gộp số liệu; chọn đúng thuật ngữ và đáp án trắc nghiệm.

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần bài tập): (1) tính số dân nông thôn từ tổng dân và dân thành thị năm 2024; (2) gộp hai địa bàn và viết kết quả, giải thích cách tính; (3) chọn phương án đúng khi gộp hai tỉnh có quy mô dân khác nhau; (4) ghép thuật ngữ với đặc trưng; (5) điền thuật ngữ Tử số hoặc Mẫu số vào mô tả. GV dùng bài tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh sau khi HS làm xong.

• Bài 1 (phần bài tập): 101,3 − 39,0 = 62,3, tức 62,3 triệu người nông thôn.
• Bài 2: tổng dân 400 nghìn (0,25 điểm); thành thị 150 nghìn (0,25 điểm); tỉ lệ $\dfrac{150}{400}\times 100\% = 37{,}5\%$ (0,25 điểm); giải thích phải dùng tổng tử số và mẫu số thay vì lấy trung bình không trọng số (0,25 điểm).
• Câu trắc nghiệm về gộp hai tỉnh: Đáp án C. Cộng dân thành thị làm tử số, cộng tổng dân làm mẫu số rồi chia; không cộng trực tiếp tỉ lệ hay lấy trung bình đơn.
• Ghép thuật ngữ: Tử số – số dân thuộc nhóm cần tính; Mẫu số – tổng dân cùng phạm vi; Chuẩn hóa phạm vi – đưa số liệu về cùng ranh giới so sánh.
• Điền chỗ trống: (1) Tử số; (2) Mẫu số.

HS đánh giá đúng sai các nhận định về gộp tỉ lệ và bảo vệ dữ liệu; sửa được nhận định sai bằng lập luận có điều kiện.

HS làm Phiếu học tập số 3: (1) chọn hai nhận định đúng trong bốn nhận định về thực hành; (2) đánh giá Đ/S từng nhận định a, b, c, d; (3) sửa nhận định “Tỉ lệ trung bình không trọng số luôn đúng” bằng giải thích và ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

• Chọn hai nhận định đúng: A và C. A: không cộng trực tiếp tỉ lệ khi gộp tỉnh; C: dữ liệu tổng hợp cần bảo vệ riêng tư. B và D sai.
• Đánh giá: a) Đúng: không cộng trực tiếp tỉ lệ khi gộp tỉnh; b) Đúng: dữ liệu tổng hợp cần bảo vệ riêng tư; c) Sai: tỉ lệ trung bình không trọng số không luôn đúng; d) Sai: hai nhóm thành thị – nông thôn không xác định đủ mọi luồng di cư.
• Sửa nhận định c: Trung bình không trọng số của các tỉ lệ chỉ phù hợp trong điều kiện đặc biệt, chẳng hạn các mẫu số bằng nhau. Khi gộp địa bàn phải cộng tử số và mẫu số rồi chia. Ví dụ: $\dfrac{60 + 90}{100 + 300}\times 100\% = 37{,}5\%$, không phải 45%.

HS vận dụng quy trình viết báo cáo để viết đoạn báo cáo ngắn về một chỉ tiêu dân cư có số liệu công bố, có kết luận và giới hạn rõ ràng.

HS chọn một chỉ tiêu dân cư (ví dụ tỉ lệ dân thành thị) của tỉnh hoặc thành phố nơi mình sinh sống, dùng số liệu công bố cùng năm và cùng ranh giới. HS viết đoạn báo cáo gồm: câu hỏi nghiên cứu, bảng ba dòng (tổng dân, nhóm cần tính, tỉ lệ), một nhận xét có điều kiện, một kiến nghị và một giới hạn kết luận. Phần còn lại hoàn thiện về nhà.

• Đoạn báo cáo ngắn gồm các phần: câu hỏi nghiên cứu; bảng số liệu có năm, nguồn và ghi chú ước tính hay điều tra; tỉ lệ được tính đúng theo công thức tử số chia mẫu số; nhận xét có điều kiện; kiến nghị phân bổ theo số dân, tuổi hoặc khoảng cách; giới hạn kết luận.
• Tiêu chí tự kiểm: không dùng dữ liệu cá nhân nhận diện; không cộng trực tiếp tỉ lệ khi gộp; có dẫn nguồn.