Giáo án Bài 11. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

HS bước đầu nhận ra chuyển dịch cơ cấu kinh tế là vấn đề về quan hệ giữa các bộ phận, không đơn thuần là con số tỉ trọng; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu câu hỏi: “Nếu tỉ trọng nông nghiệp trong GDP giảm thì nông nghiệp nhất thiết đi xuống phải không? Vì sao?” và “Một nền kinh tế đổi tỉ trọng các ngành để đẹp biểu đồ có tốt không?” HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó ghi dự đoán vào vở.

Dự đoán ban đầu của HS và câu chốt: Tỉ trọng là phần giá trị bộ phận chia cho tổng, giảm tỉ trọng chưa đủ kết luận giá trị tuyệt đối giảm; chuyển dịch cơ cấu cần gắn với hiệu quả nguồn lực. Nhiệm vụ bài học: hiểu khái niệm, cơ chế và giới hạn kết luận khi đọc số liệu.

HS nêu được khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phân biệt công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giá trị gia tăng và giải thích được ý nghĩa của chuyển dịch cơ cấu.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Kiến thức và cơ chế địa lí” trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1: ghép thuật ngữ với đặc trưng; sau đó trả lời câu hỏi “Vì sao chuyển dịch cơ cấu không phải chỉ đổi tỉ trọng?” Trọng tâm là cơ chế: thay đổi quan hệ giữa các bộ phận theo hướng phù hợp nguồn lực, công nghệ, thị trường và mục tiêu phát triển.

Kết quả Phiếu học tập số 1: Công nghiệp hóa – chuyển đổi năng lực sản xuất theo hướng công nghiệp; Hiện đại hóa – nâng công nghệ, tổ chức và trình độ lao động; Giá trị gia tăng – giá trị tạo thêm sau chi phí trung gian. Kiến thức HS rút ra: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là thay đổi quan hệ giữa các bộ phận nền kinh tế theo hướng phù hợp nguồn lực, công nghệ, thị trường và mục tiêu phát triển; ý nghĩa là nâng năng suất, giá trị gia tăng, sử dụng nguồn lực hiệu quả và tham gia chuỗi giá trị.

HS khai thác bảng số liệu cơ cấu GDP năm 2024, tính được tổng các nhóm và nêu được giới hạn của kết luận khi chỉ dựa vào cơ cấu GDP.

HS làm việc cặp đôi với bảng số liệu trên máy chiếu, hoàn thành Phiếu học tập số 2: tính tổng hai nhóm nông lâm thủy sản và công nghiệp xây dựng; kiểm tra tổng bốn thành phần của cơ cấu GDP; trả lời câu hỏi “Cơ cấu này có cho biết cơ cấu lao động không? Vì sao?”

Đáp án chính: 11,86% + 37,64% = 49,50% (chưa gồm dịch vụ và thuế ròng). Tổng đủ bốn thành phần: 11,86% + 37,64% + 42,36% + 8,14% = 100%, nên không được bỏ thuế sản phẩm trừ trợ cấp khi tính tổng. Kết luận có giới hạn: đây là cơ cấu GDP, không phải cơ cấu lao động hay giá trị sản xuất công nghiệp; muốn đánh giá việc làm hay hiệu quả cần thêm số liệu về lao động và các thành phần kinh tế.

HS vận dụng kiến thức khái niệm để đánh giá nhận định, phân biệt tỉ trọng GDP với tỉ trọng lao động và ghép đúng thuật ngữ.

HS làm nhanh các câu sau (đề gốc từ bài tập SGK, có thể kiểm tra thêm trên trang NeoEdu):

• Câu 2: Đổi mới công nghệ trong nông nghiệp có thuộc hiện đại hóa không? A. Không, chỉ xây nhà máy mới tính; B. Không, chỉ tăng diện tích mới tính; C. Chỉ khi bỏ hết lao động; D. Có, hiện đại hóa không chỉ ở công nghiệp.
• Câu 3: Chọn hai nhận định đúng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế. A. Tỉ trọng GDP khác tỉ trọng lao động; B. Giảm tỉ trọng luôn là giảm giá trị; C. Cơ cấu phải gắn hiệu quả nguồn lực; D. Tăng tỉ trọng công nghiệp bất kể ô nhiễm luôn tốt.
• Câu 4: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Tỉ trọng GDP khác tỉ trọng lao động; b) Cơ cấu phải gắn hiệu quả nguồn lực; c) Giảm tỉ trọng luôn là giảm giá trị; d) Tăng tỉ trọng công nghiệp bất kể ô nhiễm luôn tốt.
• Câu 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa, Giá trị gia tăng.
• Câu 6: Điền thuật ngữ vào chỗ trống: Chuyển đổi năng lực sản xuất theo hướng công nghiệp: {{1}}; Nâng công nghệ, tổ chức và trình độ lao động: {{2}}.

Đáp án: Câu 2: D (hiện đại hóa bao gồm đổi công nghệ, tổ chức và kĩ năng trong mọi ngành, kể cả nông nghiệp). Câu 3: A và C. Câu 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Câu 5: Công nghiệp hóa – chuyển đổi năng lực sản xuất theo hướng công nghiệp; Hiện đại hóa – nâng công nghệ, tổ chức và trình độ lao động; Giá trị gia tăng – giá trị tạo thêm sau chi phí trung gian. Câu 6: {{1}} = Công nghiệp hóa; {{2}} = Hiện đại hóa.

HS vận dụng kiến thức để giải thích tình huống thực tế về giảm tỉ trọng nông nghiệp và đưa ra kết luận có điều kiện giới hạn.

Tình huống 1: Vì sao giảm tỉ trọng nông nghiệp không có nghĩa coi nhẹ an ninh lương thực? (Gợi ý trả lời khoảng 5–7 câu.)
Tình huống 2: Một bạn khẳng định “Giảm tỉ trọng luôn là giảm giá trị”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. Gợi ý ví dụ giả định cùng đơn vị và hệ giá: năm đầu bộ phận 20 trong tổng 100 chiếm 20%; năm sau bộ phận 24 trong tổng 150 chiếm 16%.
HS làm tình huống 1 trên lớp (cặp đôi, 4 phút), tình huống 2 là phần hoàn thiện ở nhà.

Tình huống 1 gồm hai ý: tỉ trọng phụ thuộc tốc độ tăng trưởng của các ngành; nông nghiệp có thể vẫn tăng sản lượng và chất lượng khi ngành khác tăng nhanh hơn; an ninh lương thực còn cần năng suất, phân phối, khả năng tiếp cận và chống rủi ro, nên cần hiện đại hóa chuỗi nông sản, không bỏ đất và nước tùy tiện. Tình huống 2: Nhận định sửa lại là “Giảm tỉ trọng không đủ để kết luận giá trị tuyệt đối giảm”; ví dụ: bộ phận tăng từ 20 lên 24 (tăng 4 đơn vị) nhưng tỉ trọng giảm từ $\dfrac{20}{100}=20\%$ xuống $\dfrac{24}{150}=16\%$ do tổng tăng nhanh hơn.