Giáo án Bài 12. Vấn đề phát triển ngành nông nghiệp

Huy động hiểu biết thực tế của HS về sản phẩm nông nghiệp và khó khăn sản xuất; dẫn dắt vào vấn đề phát triển nông nghiệp.

HS kể tên một sản phẩm nông nghiệp đang trồng hoặc chăn nuôi ở địa phương và một khó khăn người dân gặp phải (bão, lũ, hạn, mặn, dịch bệnh, giá cả,…). GV đặt câu hỏi: “Vì sao cùng là nông nghiệp nhưng mỗi vùng lại có sản phẩm khác nhau? Muốn tăng sản lượng, chỉ cần mở rộng diện tích có đủ không?”

Danh sách 3 – 5 sản phẩm và khó khăn HS nêu được, ghi trên bảng. Câu hỏi định hướng: sản phẩm khác nhau do điều kiện tự nhiên; sản lượng không chỉ phụ thuộc diện tích mà còn phụ thuộc năng suất.

HS giải thích được thuận lợi và hạn chế của điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội đối với phát triển nông nghiệp Việt Nam.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: đọc mục kiến thức trong SGK và thông tin trên trang NeoEdu, điền bảng thuận lợi và hạn chế, sau đó trả lời câu hỏi: “Yếu tố nào vừa là thuận lợi vừa có thể trở thành hạn chế tuỳ thời điểm? Vì sao?”

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Thuận lợi: khí hậu nhiệt đới ẩm phân hoá, đất phù sa đồng bằng, đất feralit và đất đỏ ở đồi cao nguyên, nguồn nước, kinh nghiệm sản xuất. Hạn chế: bão, lũ, hạn, mặn, dịch bệnh, đất manh mún, biến động thị trường. Kết luận HS rút ra: điều kiện tự nhiên tạo lợi thế nhưng thiên tai và thị trường có thể làm giảm hiệu quả; nước vừa là lợi thế vừa có thể gây lũ hoặc mặn.

HS trình bày được đặc điểm phân bố của lúa gạo, cây công nghiệp, cây lâu năm, rau quả và chăn nuôi; giải thích được vì sao phân bố như vậy.

Lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm đi qua 4 trạm (lúa gạo, cây công nghiệp và cây lâu năm, rau quả, chăn nuôi). Tại mỗi trạm, nhóm đọc thẻ, quan sát lược đồ/bản đồ và trả lời 2 câu hỏi: (1) Sản phẩm này tập trung ở đâu? (2) Điều kiện nào quyết định sự phân bố đó? Ví dụ câu hỏi trạm lúa: “Vì sao lúa tập trung ở đồng bằng?”; trạm cây lâu năm: “Vì sao cây lâu năm gắn với vùng sinh thái thích hợp?”; trạm chăn nuôi: “Vì sao lợn, gia cầm gắn với thị trường và cơ sở thức ăn, còn trâu bò gắn với đồng cỏ?”.

Bảng tổng hợp 4 trạm: Lúa gạo tập trung ở đồng bằng do đất phù sa và nguồn nước. Cây lâu năm gắn vùng sinh thái thích hợp, thường là đất đỏ ở đồi cao nguyên. Rau quả phân bố theo vùng có điều kiện khí hậu, đất và thị trường phù hợp. Chăn nuôi: lợn, gia cầm gắn thị trường và cơ sở thức ăn; trâu bò ăn cỏ, thuận ở nơi đủ đồng cỏ và thức ăn trồng. Lưu ý HS: không suy từ tên tỉnh để kết luận tỉnh đó chỉ có một cây; nhiều tỉnh có cả cao nguyên và biển.

HS phân biệt được gieo trồng, năng suất, sản lượng; sử dụng công thức $S = D \times N$ và đọc được số liệu thông cáo 2024.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2: (1) Ghép thuật ngữ với định nghĩa; (2) Giải thích vì sao diện tích gieo trồng có thể lớn hơn diện tích đất trồng; (3) Từ thông cáo 2024, tính năng suất 60,9 tạ/ha ra tấn/ha và kiểm tra tích 7,13 triệu ha × 6,09 tấn/ha so với sản lượng 43,46 triệu tấn; (4) Giải thích sự khác biệt nhỏ, nếu có.

Ghép đúng: Gieo trồng là diện tích tính theo lần vụ sản xuất; Năng suất là sản lượng trên một đơn vị diện tích; Sản lượng là tổng khối lượng sản phẩm thu được. Diện tích gieo trồng lớn hơn diện tích đất trồng khi một thửa canh tác nhiều vụ trong năm. 60,9 tạ/ha = 6,09 tấn/ha. Kiểm tra: 7,13 × 6,09 ≈ 43,42 triệu tấn, gần với 43,46 triệu tấn; sai lệch nhỏ do số liệu đã làm tròn, không phải do sai khái niệm. Kết luận: $S = D \times N$ với cùng đơn vị.

Củng cố khái niệm, cách phân biệt đúng sai và tránh quan niệm sai về nguyên nhân tăng sản lượng.

HS làm bài cá nhân sau đó đối chiếu theo cặp: (1) Vì sao diện tích gieo trồng có thể lớn hơn diện tích đất trồng? A. Một thửa canh tác nhiều vụ trong năm; B. Tấn luôn bằng ha; C. Năng suất là diện tích; D. Không có mùa vụ. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Diện tích và năng suất cùng ảnh hưởng sản lượng; B. Lúa tăng sản lượng luôn chỉ do mở đất; C. Chăn nuôi cần kiểm soát chất thải; D. Cây lâu năm trồng nơi nào cũng như nhau. (3) Đánh giá đúng/sai: a) Diện tích và năng suất cùng ảnh hưởng sản lượng; b) Chăn nuôi cần kiểm soát chất thải; c) Lúa tăng sản lượng luôn chỉ do mở đất; d) Cây lâu năm trồng nơi nào cũng như nhau. (4) Ghép: Gieo trồng | Năng suất với đặc trưng: Diện tích tính theo lần vụ sản xuất; Sản lượng trên một đơn vị diện tích.

(1) Đáp án A. Diện tích gieo trồng cộng theo các lần gieo trồng trong năm; cùng một thửa làm nhiều vụ được tính nhiều lần. (2) Đáp án A, C. Các ý B và D không phù hợp với cơ chế và định nghĩa đã học. (3) a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. (4) Diện tích tính theo lần vụ sản xuất: Gieo trồng; Sản lượng trên một đơn vị diện tích: Năng suất. Quan niệm sai cần loại bỏ: lúa tăng sản lượng không chỉ do mở đất; cây lâu năm không trồng nơi nào cũng được.

HS vận dụng công thức sản lượng, đổi đơn vị và đề xuất hướng phát triển vùng lúa chịu hạn hoặc mặn có nêu điều kiện giới hạn.

HS làm việc nhóm đôi: (1) Năng suất 60,9 tạ/ha theo thông cáo 2024 tương đương bao nhiêu tấn/ha? (2) Đề xuất hướng phát triển vùng lúa chịu hạn hoặc mặn theo mùa, nêu hai dữ kiện phải có. (3) Một bạn khẳng định “Lúa tăng sản lượng luôn chỉ do mở đất”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

(1) 60,9 : 10 = $6{,}09$ tấn/ha. (2) Hướng phát triển: bố trí thời vụ, giống phù hợp với lịch mặn, mực nước và khả năng tưới; không giữ ba vụ bằng mọi giá; có thể chuyển mô hình theo điều kiện và thị trường. Hai dữ kiện cần có: lịch mặn/mực nước và khả năng tưới cùng đặc tính giống. Thang điểm tham khảo: 0,5 điểm hướng phát triển phù hợp; 0,5 điểm hai dữ kiện, mỗi dữ kiện 0,25 điểm. (3) Sửa: Sản lượng lúa có thể tăng do tăng diện tích gieo trồng, tăng năng suất hoặc phối hợp cả hai. Giải thích: $S = D \times N$. Ví dụ giả định: giữ 100 ha gieo trồng, năng suất từ 5 lên 6 tấn/ha thì sản lượng tăng từ 500 lên 600 tấn mà không mở thêm diện tích.

HS vận dụng kiến thức bài học để thu thập và phân tích thông tin về một sản phẩm nông nghiệp của địa phương, đề xuất hướng phát triển có căn cứ.

HS (có thể làm về nhà) chọn một sản phẩm nông nghiệp ở địa phương, phỏng vấn người sản xuất hoặc tìm số liệu đơn giản (diện tích, năng suất, sản lượng năm gần nhất). Trả lời: (1) Điều kiện tự nhiên và kinh tế nào thuận lợi, hạn chế? (2) Năng suất và diện tích ảnh hưởng thế nào đến sản lượng? (3) Đề xuất một hướng phát triển và nêu một điều kiện giới hạn.

Bài viết ngắn hoặc bảng khảo sát (khoảng nửa trang) gồm: tên sản phẩm; số liệu diện tích, năng suất, sản lượng đã đổi đơn vị đúng; 1 thuận lợi và 1 hạn chế; hướng phát triển (chất lượng, chế biến, thích ứng hoặc giảm rủi ro) kèm điều kiện giới hạn. Ví dụ: “Nếu năng suất tăng nhờ giống tốt và tưới tiêu chủ động thì sản lượng tăng, nhưng cần kiểm tra thị trường trước khi mở rộng diện tích.”