Giáo án Bài 5. Vấn đề sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường

HS nhận ra diện tích hay tổng lượng không phản ánh đầy đủ chất lượng tài nguyên, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu tình huống: “Hai khu vực đều có cùng diện tích rừng và cùng diện tích đất canh tác trong nhiều năm. Có thể kết luận tài nguyên ở hai nơi giống nhau không?”. GV đặt câu hỏi: (1) Diện tích rừng không đổi có đủ để kết luận rừng vẫn tốt không? (2) Muốn đánh giá rừng, ngoài diện tích cần xem thêm chỉ tiêu nào? (3) Nêu một trường hợp mà nguồn nước tổng lớn nhưng vẫn thiếu nước dùng.

HS nêu được: (1) Không đủ, vì diện tích không cho biết chất lượng rừng; (2) Chất lượng rừng và đa dạng sinh học; (3) Nước tổng lớn nhưng không sạch hoặc không đúng mùa, nên vẫn thiếu nước dùng. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu cơ chế suy thoái tài nguyên và cách sử dụng hợp lí, bảo vệ môi trường.

HS giải thích được vì sao đất, nước, sinh vật có thể suy thoái và biết đọc chứng cứ (loại tài nguyên, nơi, thời gian, chỉ tiêu đo) để phân tích đúng.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Mỗi nhóm nhận một tài nguyên: nhóm 1 đất, nhóm 2 nước, nhóm 3 sinh vật, nhóm 4 đọc chứng cứ chung. Nhiệm vụ: (1) Nêu nguyên nhân gây suy thoái của tài nguyên được giao (khai thác vượt khả năng phục hồi, ô nhiễm, biến đổi sử dụng đất). (2) Chỉ ra một chứng cứ dễ gây hiểu sai và giải thích vì sao. (3) Viết đủ bốn thông tin: loại tài nguyên, nơi, thời gian, chỉ tiêu đo cần có khi phân tích.

Sản phẩm là Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, gồm: nguyên nhân suy thoái của tài nguyên nhóm mình; ví dụ chứng cứ dễ hiểu sai (diện tích rừng không nói hết chất lượng rừng; nguồn nước tổng không đồng nghĩa nước sạch đúng mùa; đất có thể mất độ phì dù diện tích không đổi); và kết luận: phân tích phải có loại tài nguyên, nơi, thời gian và chỉ tiêu đo.

HS phân biệt được bảo tồn, phục hồi, tiết kiệm và nêu được biện pháp sử dụng hợp lí với đất dốc, nước, sinh vật; giải thích được vì sao phòng ô nhiễm tại nguồn tốt hơn xử lí cuối đường ống.

HS làm việc nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm có một ô trung tâm (ghi nguyên tắc sử dụng hợp lí) và bốn ô quanh: bảo tồn, phục hồi, tiết kiệm, phòng ô nhiễm tại nguồn. Nhiệm vụ: ghép thuật ngữ với định nghĩa; nêu một biện pháp cụ thể cho đất dốc, nước, sinh vật; giải thích vì sao phòng ô nhiễm tại nguồn tốt hơn chỉ xử lí cuối đường ống.

Sản phẩm là khăn trải bàn của nhóm gồm: Bảo tồn – giữ các giá trị và quá trình sinh thái; Phục hồi – khôi phục chức năng hệ bị suy thoái; Tiết kiệm – giảm tài nguyên dùng cho cùng nhu cầu phù hợp. Biện pháp: đất dốc (duy trì lớp phủ, dùng đất theo khả năng, kiểm soát xói mòn); nước (quản lí lưu vực, giảm thất thoát, xử lí nước thải); sinh vật (bảo vệ sinh cảnh, giảm khai thác trái phép). Giải thích: ngăn ô nhiễm từ nguồn giúp giảm lượng chất thải phải xử lí và hạn chế tác động lan rộng.

HS vận dụng kiến thức đã học để nhận định đúng, sai, chọn đáp án và giải bài tính nhanh; củng cố khái niệm và cách lập luận không quy một nguyên nhân thành duy nhất.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi, HS giơ thẻ hoặc trả lời. (1) Chỉ tiêu nào cần thêm khi đánh giá rừng ngoài diện tích? A. Chỉ số xe đến; B. Chất lượng và đa dạng sinh học; C. Chỉ số ảnh du lịch; D. Chỉ tên lâm trường. (2) Chọn hai nhận định đúng: A. Nước tổng lớn vẫn có thể thiếu nước dùng; B. Tăng diện tích rừng trồng bù đủ mọi mất mát rừng tự nhiên; C. Bảo vệ sinh cảnh giúp bảo tồn loài; D. Xả thải xuống hạ lưu là xử lí ô nhiễm. (3) Đánh giá Đ/S: a) Nước tổng lớn vẫn có thể thiếu nước dùng; b) Bảo vệ sinh cảnh giúp bảo tồn loài; c) Tăng diện tích rừng trồng bù đủ mọi mất mát rừng tự nhiên; d) Xả thải xuống hạ lưu là xử lí ô nhiễm. (4) Ghép: Bảo tồn | Phục hồi | Tiết kiệm với định nghĩa tương ứng. (5) Cơ sở giả định dùng 100 m³ nước/ngày, giảm thất thoát 15 m³. Còn cần bao nhiêu m³/ngày nếu nhu cầu khác không đổi?

Đáp án: (1) B. Diện tích chưa phản ánh cấu trúc, thành phần loài và chức năng sinh thái. (2) A và C. Nước tổng lớn vẫn có thể thiếu nước dùng; bảo vệ sinh cảnh giúp bảo tồn loài. (3) a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. (4) Bảo tồn – giữ các giá trị và quá trình sinh thái; Phục hồi – khôi phục chức năng hệ bị suy thoái; Tiết kiệm – giảm tài nguyên dùng cho cùng nhu cầu phù hợp. (5) $100 - 15 = 85$ $\mathrm{m^3}$/ngày.

HS vận dụng kiến thức về sử dụng hợp lí và bảo vệ môi trường để đề xuất kế hoạch bảo vệ một đoạn sông có dân cư và sản xuất, bảo đảm an toàn, không tự xử lí hóa chất.

Nhóm 4 người đề xuất kế hoạch bảo vệ một đoạn sông có dân cư và sản xuất, không dựa vào tự xử lí hóa chất. Kế hoạch cần gồm: xác định nguồn thải và nguồn thông tin công khai; biện pháp phòng ô nhiễm, thu gom hoặc xử lí tại nguồn do đơn vị có trách nhiệm thực hiện; vai trò của cộng đồng và điều kiện bảo đảm an toàn. GV gợi ý: “Ai là bên có chuyên môn để lấy mẫu và kiểm tra nước?”.

Kế hoạch gồm ba phần: (1) Lập bản đồ nguồn thải công khai ở mức cơ sở, lấy dữ liệu từ cơ quan môi trường. (2) Ưu tiên ngăn và xử lí tại nguồn, thu gom rác, giám sát nước định kì. (3) Cộng đồng tham gia an toàn; học sinh không xuống dòng thải, không lấy mẫu khi chưa có chuyên môn. Tiêu chí tham khảo: xác định nguồn thải và nguồn thông tin (0,25 điểm); biện pháp phòng ô nhiễm do đơn vị có trách nhiệm thực hiện (0,5 điểm); bảo đảm an toàn cho HS (0,25 điểm).