Giáo án Bài 4. Thực hành: Viết báo cáo về sự phân hoá tự nhiên Việt Nam

Huy động hiểu biết ban đầu về phân hóa theo độ cao; xác định rõ nhiệm vụ viết báo cáo và chiều phân hóa sẽ chọn.

GV chiếu lược đồ phân bố đai cao ở Việt Nam và nêu hai câu hỏi ngắn:

• Câu 1: Giới hạn trên của đai nhiệt đới ở miền Bắc so với miền Nam thế nào?
• Câu 2: Vì sao lên cao nhiệt độ giảm và thảm thực vật thay đổi?
  Sau đó GV nêu nhiệm vụ của thực hành: chọn một chiều phân hóa và một câu hỏi “vì sao”, viết báo cáo gồm mở vấn đề, chứng cứ, cơ chế, tác động và giới hạn.

Câu trả lời dự kiến:

• Câu 1: Giới hạn trên của đai nhiệt đới ở miền Bắc thấp hơn miền Nam.
• Câu 2: Nhiệt độ giảm khi lên cao; cùng với chế độ nhiệt–ẩm thay đổi theo cao độ, thành phần sinh vật và quá trình tích lũy mùn cũng thay đổi.
  Kết quả cần đạt: HS xác định được nhiệm vụ và chọn được một câu hỏi thuộc một trong hai hướng: sự khác nhau về mùa mưa giữa hai sườn núi, hoặc sự xuất hiện cây cận nhiệt ở vùng núi cao.

Nêu được và phân biệt được chứng cứ, cơ chế, giới hạn; sắp xếp đúng trình tự các phần của một báo cáo địa lí.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm hai nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: Ghép từng khái niệm với đặc trưng tương ứng: Chứng cứ, Cơ chế, Giới hạn.
• Nhiệm vụ 2: Sắp xếp năm phần của báo cáo theo đúng trình tự: tác động, mở vấn đề, giới hạn, chứng cứ, cơ chế.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Khi viết báo cáo, em lấy số liệu ở đâu và cần ghi thêm thông tin gì để người đọc kiểm chứng được?”

Kết quả đúng của Phiếu học tập số 1:

• Chứng cứ: bản đồ số liệu hoặc mô tả có nguồn.
• Cơ chế: quan hệ giải thích vì sao có khác biệt.
• Giới hạn: điều dữ liệu chưa đủ để kết luận.
  Trình tự báo cáo: mở vấn đề → chứng cứ → cơ chế → tác động → giới hạn.
  Kiến thức HS rút ra: mỗi số liệu phải kèm trạm, thời kì và nguồn; phải nêu cơ chế thay vì chỉ mô tả; phải nêu giới hạn để kết luận không bị quá phạm vi.

Giải thích được cơ chế phân hóa theo độ cao; nhận biết đúng dữ liệu thực, dữ liệu tổng hợp và dữ liệu mô hình trong báo cáo mẫu.

Nhóm 4 HS đọc đoạn báo cáo mẫu “Phân hóa thiên nhiên theo độ cao” trên máy chiếu và hoàn thành Phiếu học tập số 2 với bảng gồm ba cột: Phần của báo cáo | Nội dung chính | Loại dữ liệu (chứng cứ tổng hợp, cơ chế, tác động, giới hạn, mô hình).
Câu hỏi GV đặt ra:

• “Vì sao báo cáo nói độ cao không phải nhân tố duy nhất?”
• “Bảng 26–24–20°C có phải là chứng cứ đo tại Hoàng Liên Sơn không? Vì sao?”

Kết quả đúng của Phiếu học tập số 2:

• Mở vấn đề: Độ cao góp phần tạo khác biệt về khí hậu, đất và sinh vật, nhưng không phải nhân tố duy nhất. Loại: mở vấn đề.
• Chứng cứ: Phần đai cao trong Địa lí 12, trang 20; báo cáo tổng hợp tài liệu, không đo đạc thực địa. Loại: chứng cứ tổng hợp có nguồn.
• Biểu hiện: Giới hạn trên đai nhiệt đới ở miền Bắc thấp hơn miền Nam; trên đó là đai cận nhiệt; đai ôn đới ở phần núi từ khoảng 2600 m thuộc Hoàng Liên Sơn; quá trình tích lũy mùn và thành phần sinh vật thay đổi. Loại: chứng cứ tổng hợp.
• Cơ chế: Chế độ nhiệt–ẩm theo cao độ kết hợp nền khí hậu theo vĩ độ, hướng sườn và gió. Loại: cơ chế.
• Tác động: Đa dạng cây trồng, du lịch và sinh kế; đất dốc cần lớp phủ chống xói mòn. Loại: tác động.
• Giới hạn: Các ngưỡng đai là khái quát, chưa thay dữ liệu khí hậu, đất và thị trường để quyết định một cây trồng tại một địa điểm. Loại: giới hạn.
  Kết luận đúng cho câu hỏi 2: Bảng 26–24–20°C chỉ là mô hình minh họa phép so sánh 6°C, không phải chứng cứ đo tại Hoàng Liên Sơn.

Vận dụng được khái niệm chứng cứ, cơ chế, giới hạn; tính được chênh lệch nhiệt độ theo bảng mô hình; nhận xét được nhận định sai về nguyên nhân duy nhất.

HS làm các bài tập sau (lấy từ bài học, làm cá nhân 6 phút rồi đối chiếu trong cặp đôi):

• Câu 1: Điều kiện quan trọng khi so sánh khí hậu hai trạm là gì? A. Cùng giai đoạn và định nghĩa chỉ tiêu; B. Chỉ cần cùng màu biểu đồ; C. Không cần độ cao; D. Có thể bỏ đơn vị.
• Câu 2: Chọn hai nhận định đúng về thực hành viết báo cáo: A. Báo cáo cần cơ chế và chứng cứ; B. Mọi chênh lệch trạm chỉ do độ cao; C. Dữ liệu mô hình phải ghi nhãn; D. Báo cáo không cần giới hạn nguồn.
• Câu 3: Đánh giá đúng/sai: a) Báo cáo cần cơ chế và chứng cứ; b) Dữ liệu mô hình phải ghi nhãn; c) Mọi chênh lệch trạm chỉ do độ cao; d) Báo cáo không cần giới hạn nguồn.
• Câu 4: Ghép Chứng cứ, Cơ chế, Giới hạn với đặc trưng tương ứng; điền {{1}} và {{2}} trong đoạn: Bản đồ số liệu hoặc mô tả có nguồn: {{1}}; Quan hệ giải thích vì sao khác biệt: {{2}}.
• Câu 5: Bảng mô hình có chân 26°C, đỉnh 20°C. Chênh lệch nhiệt độ là bao nhiêu °C?
• Câu 6: Viết kết luận so sánh theo đai cao dựa bảng mô hình và một tác động sản xuất.
• Câu 7: Một bạn khẳng định “Mọi chênh lệch trạm chỉ do độ cao”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Đề và đáp án:

• Câu 1: A (Cùng giai đoạn và định nghĩa chỉ tiêu giúp tránh nhầm khác biệt theo thời gian với khác biệt địa điểm; vẫn cần ghi cao độ, đơn vị và nguồn.)
• Câu 2: A và C (Báo cáo cần cơ chế và chứng cứ; dữ liệu mô hình phải ghi nhãn. B và D sai.)
• Câu 3: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S.
• Câu 4: Chứng cứ | Cơ chế.
• Câu 5: $26-20=6$ °C.
• Câu 6 (thang 1 điểm: 0,5 cho kết luận đỉnh mát hơn chân 6°C; 0,5 cho liên hệ một tác động sản xuất và không coi mô hình là quan trắc): Trong mô hình, đỉnh mát hơn chân 6°C, phù hợp xu hướng giảm nhiệt theo cao độ. Sự khác biệt có thể tạo điều kiện cho cây ưa mát, nhưng cần xét đất, ẩm, giống và thị trường. Bảng là mô hình, không phải quan trắc nên không dùng để định lịch thời vụ thực tế.
• Câu 7 (gợi ý): Chênh lệch nhiệt độ hay lượng mưa giữa hai trạm không chỉ do độ cao; vĩ độ, vị trí gần biển, hướng sườn, hướng gió, lớp phủ và giai đoạn quan trắc đều có thể góp phần. Chẳng hạn, chân 26°C và đỉnh 20°C chênh 6°C, nhưng thiếu thông tin về thời kì và điều kiện trạm nên chưa thể quy toàn bộ 6°C cho độ cao.

Vận dụng được cấu trúc báo cáo để trình bày một chiều phân hóa tự nhiên có chứng cứ, cơ chế, tác động và giới hạn; biết trình bày kết quả trước lớp.

Nhóm 4 HS chọn một chiều phân hóa (sườn đón gió và sườn khuất gió của một dãy núi, hoặc sự xuất hiện cây cận nhiệt ở vùng núi cao) và viết đoạn báo cáo khoảng 150 chữ theo khung: mở vấn đề, chứng cứ (ghi trạm hoặc khu vực, thời kì, nguồn), cơ chế, tác động, giới hạn; có ghi rõ dữ liệu mô hình (nếu dùng). Sản phẩm được trưng bày theo kĩ thuật phòng tranh để nhóm khác góp ý. Phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Sản phẩm của nhóm là một đoạn báo cáo đạt đủ năm phần: mở vấn đề nêu rõ câu hỏi “vì sao”; chứng cứ có nguồn, trạm và thời kì; cơ chế giải thích bằng quan hệ nhân quả; tác động về sản xuất hoặc sinh kế; giới hạn nêu rõ dữ liệu chưa đủ để kết luận. Tiêu chí tự đánh giá: có đủ năm phần; không gán khác biệt cho một nhân tố; dữ liệu mô hình được ghi nhãn.