Giáo án Bài 3. Sự phân hoá đa dạng của thiên nhiên

Huy động hiểu biết và xác định vấn đề: thiên nhiên Việt Nam khác nhau theo chiều bắc – nam, đông – tây và theo độ cao.

HS quan sát lược đồ tự nhiên Việt Nam và trả lời câu hỏi: “Nếu đi từ miền Bắc vào miền Nam hoặc đi từ đồng bằng ven biển lên núi cao, em thấy thiên nhiên thay đổi ở những điểm nào (mùa đông, mùa mưa – khô, thực vật, đất, nhiệt độ)?”. Từ đó nêu câu hỏi nghiên cứu của bài: Vì sao thiên nhiên Việt Nam đa dạng và phân hóa theo những chiều nào?

Vài ý kiến của HS ghi trên bảng: mùa đông miền Bắc lạnh rõ hơn; miền Nam có mùa mưa – khô rõ; càng lên cao khí hậu càng mát; thực vật và đất thay đổi. GV chốt được ba hướng phân hóa: bắc – nam, đông – tây, theo độ cao (đai cao), làm mục tiêu cho cả bài học.

Giải thích được nguyên nhân phân hóa bắc – nam và đông – tây; nhận biết nét khác biệt giữa miền Bắc và miền Nam.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1: đọc đoạn về phân hóa bắc – nam, đông – tây trong SGK và trả lời: (1) Vì sao phân hóa bắc – nam? (2) Phần phía Bắc khác phần phía Nam ở điểm nào về mùa đông và mùa mưa – khô? (3) Vì sao phân hóa đông – tây? (4) Vì sao ranh giới tự nhiên chỉ là khái quát, không phải vách ngăn đồng nhất? Hoàn thành bảng so sánh Bắc và Nam.

Kiến thức HS rút ra: (1) Bắc – nam do lãnh thổ kéo dài và gió mùa. (2) Miền Bắc có mùa đông lạnh rõ hơn; miền Nam có tính cận xích đạo gió mùa và mùa mưa – khô rõ. (3) Đông – tây do biển, địa hình và hướng gió. (4) Ranh giới tự nhiên là đường khái quát, các yếu tố chuyển tiếp dần. Bảng so sánh hoàn chỉnh trên giấy A0 của nhóm. Các miền núi, đồng bằng, biển có liên hệ vật chất và hoạt động kinh tế.

Nêu được giới hạn độ cao và đặc điểm khí hậu, đất, sinh vật của ba đai cao; giải thích được vì sao giới hạn khác nhau giữa Bắc và Nam.

Các nhóm làm việc với Phiếu học tập số 2 (bảng ba đai cao) và lát cắt địa hình. Nhiệm vụ: (1) Đai nhiệt đới gió mùa có giới hạn trên bao nhiêu ở miền Bắc và miền Nam? (2) Đai cận nhiệt gió mùa trên núi và đai ôn đới gió mùa trên núi ở độ cao nào? Gặp ở đâu? (3) Đất và sinh vật của từng đai có đặc điểm gì? (4) Vì sao không được hiểu cứ vượt một mét là mọi thành phần đổi đột ngột? Sau đó HS vào Trang bài học NeoEdu để làm bài tập tương tác về đai cao (nếu có thiết bị).

Bảng hoàn chỉnh: Đai nhiệt đới gió mùa: giới hạn trên khoảng 600–700 m (miền Bắc), 900–1000 m (miền Nam); nhiệt cao; đất phù sa ở đồng bằng, đất feralit ở đồi núi thấp; sinh vật nhiệt đới đa dạng. Đai cận nhiệt gió mùa trên núi: từ các mốc trên đến khoảng 2600 m; khí hậu mát hơn; đất feralit có mùn rồi đất mùn ở cao hơn; sinh vật cận nhiệt tăng vai trò, xen loài nhiệt đới. Đai ôn đới gió mùa trên núi: từ khoảng 2600 m trở lên, gặp ở Hoàng Liên Sơn; đất mùn thô; sinh vật ưa lạnh. Kết luận: giới hạn là khái quát, hướng sườn và độ ẩm làm khác biệt.

Trình bày được phạm vi ba miền địa lí tự nhiên và giải thích được vì sao ba miền không trùng sáu vùng kinh tế – xã hội.

Hoạt động mảnh ghép: các nhóm chuyên gia (Nhóm A: Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ; Nhóm B: Tây Bắc và Bắc Trung Bộ; Nhóm C: Nam Trung Bộ và Nam Bộ) đọc Phiếu học tập số 3 về đặc điểm miền mình. Sau đó HS trở về nhóm gốc để trình bày, rồi trả lời: “Vì sao có thể nói Nam Trung Bộ trong miền tự nhiên không trùng phạm vi vùng kinh tế Nam Trung Bộ?”

Phiếu học tập số 3 hoàn thiện. Kiến thức HS rút ra: Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ gồm vùng núi Đông Bắc, Đồng bằng sông Hồng, biển đảo phía đông, đồi núi thấp, mùa đông lạnh do gió mùa Đông Bắc. Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ kéo đến dãy Bạch Mã: núi cao và trung bình, hướng tây bắc – đông nam, phân hóa đai cao đầy đủ ở núi cao. Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ từ Bạch Mã trở vào: khối núi, cao nguyên badan, đồng bằng ven biển, châu thổ rộng, cận xích đạo gió mùa. Ba miền phân biệt bằng tổng hợp địa chất, địa hình, khí hậu, sông, đất, sinh vật; không trùng sáu vùng kinh tế – xã hội.

Vận dụng được kiến thức đã học để chọn đáp án đúng, ghép thuật ngữ với đặc trưng và xử lí số liệu về suất giảm nhiệt theo độ cao.

HS làm cá nhân rồi đối chiếu trong cặp các bài sau: Bài 2: Sự khác biệt tự nhiên từ ven biển lên núi liên quan chủ yếu tổ hợp nào? A. Chỉ tên tỉnh; B. Chỉ số dân; C. Chỉ cơ cấu xuất khẩu; D. Địa hình, hướng gió và độ cao. Bài 3: Chọn hai nhận định đúng về sự phân hóa đa dạng của thiên nhiên. A. Phân hóa tự nhiên có nhiều chiều đồng thời; B. Tỉnh hợp nhất có mọi nơi cùng cảnh quan; C. Miền tự nhiên không đồng nhất vùng kinh tế xã hội; D. Ranh giới tự nhiên luôn là đường ngắt tuyệt đối. Bài 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Bắc – nam, Đông – tây, Đai cao. Bài 6: Chọn thuật ngữ cho mô tả: Phân hóa theo vĩ độ và tác động gió mùa: {{1}}; Phân hóa biển đồng bằng đồi núi: {{2}}. Bài 7: Mô hình giả định giảm 0,6°C mỗi 100 m. Điểm cao hơn 1500 m lạnh hơn bao nhiêu °C nếu chỉ xét suất giảm này?

Bài 2: D (địa hình và độ cao làm nhiệt, ẩm đổi; hướng gió và hướng sườn ảnh hưởng mưa). Bài 3: A và C (phân hóa tự nhiên có nhiều chiều; miền tự nhiên không đồng nhất vùng kinh tế – xã hội). Bài 5: Bắc – nam: phân hóa theo vĩ độ và tác động gió mùa; Đông – tây: phân hóa biển, đồng bằng, đồi núi; Đai cao: phân hóa theo độ cao địa hình. Bài 6: {{1}} = Bắc – nam; {{2}} = Đông – tây. Bài 7: $1500/100 \times 0{,}6 = 9$, tức 9°C; đây chỉ là kết quả của suất giảm giả định, không phải số đo thực tại của một đỉnh núi.

Đánh giá được tính đúng – sai của các nhận định về phân hóa thiên nhiên và nêu được giới hạn kết luận khi sử dụng chứng cứ địa lí.

HS làm việc cặp đôi với bài 4: Đánh giá từng nhận định (Đúng/Sai): a) Phân hóa tự nhiên có nhiều chiều đồng thời; b) Miền tự nhiên không đồng nhất vùng kinh tế xã hội; c) Tỉnh hợp nhất có mọi nơi cùng cảnh quan; d) Ranh giới tự nhiên luôn là đường ngắt tuyệt đối. Và bài 8: Vì sao không được dùng tên tỉnh hiện hành để suy ra mọi nơi trong tỉnh cùng khí hoặc cùng khí hậu?

Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Bài 8 (tối đa 1 điểm, chấp nhận diễn đạt tương đương): Tỉnh là đơn vị hành chính, khác với các nhân tố tạo khí hậu (0,5 điểm); sau hợp nhất có thể gồm ven biển, sườn núi và cao nguyên, chịu gió và độ cao khác nhau, nên cần bản đồ địa hình, trạm khí hậu và mùa để kết luận (0,5 điểm). Ranh giới quản lí không xóa phân hóa tự nhiên.

Vận dụng được chứng cứ và kĩ năng địa lí để giải thích vì sao không gán toàn tỉnh cho một loại cảnh quan, đề xuất khai thác phù hợp điều kiện địa phương.

Đề bài: Một bạn khẳng định “Tỉnh hợp nhất có mọi nơi cùng cảnh quan”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. Lâm Đồng theo phạm vi sau 2025 có cả không gian cao nguyên và duyên hải. HS vận dụng: nêu một đề xuất khai thác phù hợp cho tỉnh của em (cây cận nhiệt ở núi cao, bảo vệ đất dốc, giảm thiên tai đồng bằng và ven biển) và có thể hoàn thành ở nhà.

Nhận định sửa lại (tối đa 1 điểm, chấp nhận diễn đạt tương đương): Một tỉnh sau hợp nhất vẫn có thể có nhiều cảnh quan. Lập luận: cảnh quan phụ thuộc địa hình, khí hậu, đất, sinh vật và tác động con người; ranh giới quản lí không làm các nhân tố này đồng nhất. Ví dụ: Lâm Đồng có cả cao nguyên và duyên hải, nên không thể lấy cảnh quan núi cao đại diện cho toàn tỉnh. Đề xuất khai thác: gắn với điều kiện từng vùng (núi cao, đất dốc, ven biển) và ghi rõ giới hạn kết luận khi thiếu bản đồ địa hình hoặc số liệu trạm khí hậu.