Giáo án Bài 2. Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về nhiệt độ, mưa và mùa trong năm; xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

GV nêu câu hỏi mở: “Vì sao nước ta quanh năm nóng, có mưa nhiều nhưng miền Bắc có mùa đông lạnh, còn các nơi có mùa mưa vào thời điểm khác nhau?”. HS nêu ý kiến cá nhân trong 2 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn. GV ghi các ý kiến lên bảng và phân loại thành ba nhóm: nhiệt độ, độ ẩm và mưa, hướng gió theo mùa.

Danh sách 3–5 ý kiến ban đầu của HS được ghi lên bảng và phân loại theo ba nhóm: nhiệt, ẩm, gió mùa. Từ đó HS xác định được vấn đề chính của bài: thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa được hình thành từ sự kết hợp của nền nhiệt cao, nguồn ẩm dồi dào và gió mùa đổi hướng theo mùa.

Phân biệt được ba khái niệm nhiệt đới, ẩm, gió mùa; giải thích được cơ chế tạo nền nhiệt, nguồn ẩm và biến đổi theo mùa; hiểu vì sao không nên đồng nhất hướng gió với tính chất.

HS hoạt động nhóm khăn trải bàn gồm 4 nhóm, mỗi nhóm có 4–5 HS. Mỗi ô trên khăn tương ứng một nội dung: Nhóm 1 tìm hiểu khái niệm và cơ chế của nhiệt đới (vị trí nội chí tuyến, bức xạ, nhiệt). Nhóm 2 tìm hiểu khái niệm và nguồn gốc của ẩm (biển, lượng mưa). Nhóm 3 tìm hiểu gió mùa (hoàn lưu có hướng ưu thế đổi theo mùa, gió mùa Đông Bắc, gió mùa mùa hạ). Nhóm 4 tìm hiểu vì sao một hướng gió có thể đem tính chất khác theo đường đi. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 và ghi kết quả lên ô của nhóm mình.

Bảng tổng hợp trong Phiếu học tập số 1 gồm: thuật ngữ, đặc trưng nhận biết, cơ chế hình thành. Nội dung chốt: Nhiệt đới là nền bức xạ và nhiệt cao do vị trí nội chí tuyến. Ẩm là nguồn ẩm và lượng mưa đáng kể, chủ yếu từ biển. Gió mùa là hoàn lưu có hướng ưu thế đổi theo mùa. Mùa đông ở miền Bắc chịu gió mùa Đông Bắc có đợt lạnh; cuối mùa, không khí đi qua biển có thể lạnh ẩm. Mùa hạ có gió mùa mang ẩm, kết hợp dải hội tụ và bão, nhưng phân bố mưa còn tùy địa hình. Không đồng nhất hướng gió với tính chất vì tính chất phụ thuộc đường đi và bề mặt tiếp xúc.

Nhận biết được các biểu hiện của tính nhiệt đới ẩm gió mùa trong tự nhiên; sử dụng chứng cứ để kết luận đúng.

HS làm việc theo nhóm mảnh ghép với Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm nhận một mô tả chứng cứ tương ứng với một biểu hiện: phong hóa mạnh; đất feralit ở miền đồi núi; xâm thực – bồi tụ; sông ngòi nhiều nước; sinh vật nhiệt đới. Các HS cùng mảnh ghép gặp nhau để thống nhất nội dung, sau đó quay về nhóm gốc để giải thích cho bạn. HS kết luận từng biểu hiện và nêu lý do vì sao biểu hiện đó phù hợp với nền nhiệt, ẩm và gió mùa.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm năm dòng: biểu hiện, chứng cứ, lý do liên hệ với nhiệt đới ẩm gió mùa. Nội dung chuẩn: Phong hóa mạnh do nhiệt và ẩm cao làm đá bị phân hủy nhanh. Đất feralit hình thành ở miền đồi núi phù hợp điều kiện nóng ẩm và rửa trôi bazơ. Xâm thực – bồi tụ diễn ra mạnh do mưa lớn tập trung. Sông ngòi nhiều nước nhờ mưa nhiều và nguồn ẩm từ biển. Sinh vật nhiệt đới đa dạng do nhiệt, ẩm dồi dào quanh năm.

Củng cố kiến thức về vị trí tạo nền nhiệt, nhận định đúng, ghép thuật ngữ và tính toán biên độ nhiệt năm.

HS làm bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu (hoặc làm trên phiếu in nếu không đủ thiết bị): Bài 1: Vị trí nào tạo nền nhiệt đới của Việt Nam? A. Vùng cực Bắc; B. Trung tâm ôn đới; C. Nội chí tuyến bán cầu Bắc; D. Hoàn toàn ngoài chí tuyến. Bài 2: Chọn hai nhận định đúng về thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa: A. Địa hình làm mưa phân hóa; B. Mọi nơi có mùa mưa hoàn toàn trùng nhau; C. Gió mùa thay đổi theo mùa; D. Một ngày mưa phản ánh khí hậu dài hạn. Bài 3: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Nhiệt đới, Ẩm, Gió mùa. Bài 4: Trạm mô hình có nhiệt tháng cao nhất 30°C, thấp nhất 18°C. Biên độ năm bao nhiêu °C?

Đáp án: Bài 1: C (nằm trong nội chí tuyến bán cầu Bắc, tạo bức xạ và nền nhiệt tương đối lớn). Bài 2: A và C (địa hình làm mưa phân hóa; gió mùa thay đổi theo mùa). Bài 3: Nhiệt đới – nền bức xạ và nhiệt cao do vị trí; Ẩm – nguồn ẩm và lượng mưa đáng kể; Gió mùa – hoàn lưu có hướng ưu thế đổi theo mùa. Bài 4: 12°C, tính bằng $30-18=12$; đây là chuỗi giả định, không gán cho trạm thật.

Nhận diện được nhận định sai, sửa lại đúng và nêu giới hạn kết luận khi dùng số liệu khí hậu.

HS đánh giá từng nhận định (Đ/S) và sửa lại nhận định sai: a) Địa hình làm mưa phân hóa; b) Gió mùa thay đổi theo mùa; c) Mọi nơi có mùa mưa hoàn toàn trùng nhau; d) Một ngày mưa phản ánh khí hậu dài hạn. Sau đó HS viết đoạn 2–3 câu sửa nhận định c: “Mùa mưa không đồng thời hoàn toàn trên cả nước…”, nêu một ví dụ phù hợp.

Đáp án: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, sửa: mùa mưa không đồng thời hoàn toàn trên cả nước; gió mùa, dải hội tụ, bão và địa hình tác động khác nhau theo nơi và mùa; ví dụ: nhiều nơi ven biển Trung Bộ mưa lớn vào thu–đông, trong khi Nam Bộ có mùa mưa nổi bật vào mùa hạ. d) Sai, vì một ngày mưa không đại diện khí hậu; khí hậu cần số liệu nhiều năm tại trạm có giai đoạn chuẩn.

Vận dụng kiến thức về nhiệt đới ẩm gió mùa để phân tích thuận lợi, rủi ro khi tăng vụ và đề xuất giải pháp có căn cứ, nêu giới hạn kết luận.

Tình huống: Một xã đồng bằng muốn chuyển từ hai vụ sang ba vụ lúa hoặc rau màu để tăng thu nhập. HS đóng vai nhóm tư vấn nông nghiệp, hoàn thành Phiếu học tập số 3 gồm ba câu: (1) Giải thích thuận lợi khi trồng nhiều vụ dựa trên nhiệt, ẩm và mùa sinh trưởng. (2) Nêu rủi ro theo mùa và dịch hại, giải thích vì sao điều kiện thuận lợi không loại bỏ rủi ro. (3) Đề xuất ba giải pháp (lịch thời vụ, dự báo, quản lí nước, bảo vệ đất) và nêu một giới hạn kết luận khi chỉ dựa vào một năm số liệu hoặc một trạm.

Nội dung chuẩn tham khảo: (1) Nhiệt và ẩm cho sinh trưởng dài, cho phép tăng vụ ở nơi đủ nước. (2) Mưa, bão, hạn và dịch hại phân mùa làm rủi ro; tăng vụ không loại bỏ rủi ro. (3) Lịch gieo thu phù hợp, dự báo thời tiết, quản lí nước, bảo vệ đất; không tăng vụ bằng mọi giá nếu làm đất suy thoái hoặc thiếu nước. Giới hạn: kết luận từ một trạm hoặc một năm không đại diện cho khí hậu vùng; cần số liệu nhiều năm và giai đoạn chuẩn. Đánh giá theo rubric: 0,5 điểm nêu thuận lợi; 0,5 điểm nêu rủi ro; bổ sung giải pháp và giới hạn kết luận.