Giáo án Bài 1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ

Huy động hiểu biết sẵn có về vị trí của Việt Nam; xác định vấn đề cần giải quyết: vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ của Việt Nam gồm những gì và có tác động gì.

GV chiếu bản đồ khu vực Đông Nam Á, yêu cầu HS xác định Việt Nam trên bản đồ, chỉ đường Biển Đông, các nước láng giềng và trả lời câu hỏi: “Vì sao có thể nói Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương? Lãnh thổ Việt Nam chỉ gồm phần đất liền hay còn gồm những gì?”

HS xác định được Việt Nam thuộc Đông Nam Á, nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương, tiếp giáp Biển Đông. HS nêu được nhận định ban đầu: lãnh thổ không chỉ có đất liền mà còn có vùng biển và vùng trời. Từ đó, GV chốt nhiệm vụ của bài: tìm hiểu vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ.

Nêu được vị trí địa lí của Việt Nam; giải thích được ảnh hưởng của vị trí đến thiên nhiên, kinh tế, văn hoá và quốc phòng; nhận biết không suy diễn vị trí thuận lợi thành tăng trưởng tự động.

HS hoạt động nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, bản đồ hành chính và bản đồ Đông Nam Á. Nhiệm vụ: (1) Ghi các đặc điểm vị trí: khu vực, bán cầu, đường chí tuyến, biển, các nước láng giềng. (2) Giải thích vì sao vị trí tạo thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa, chịu ảnh hưởng biển, giao thoa sinh vật. (3) Nêu cơ hội kinh tế, văn hoá, trách nhiệm quốc phòng. (4) Thảo luận: vị trí thuận lợi có tự tạo ra tăng trưởng không? Vì sao?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm:

• Vị trí: Việt Nam thuộc Đông Nam Á, nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương, thuộc nội chí tuyến bán cầu Bắc, tiếp giáp Biển Đông; đất liền giáp Trung Quốc, Lào, Campuchia.
• Ảnh hưởng đến thiên nhiên: nằm trong vùng nội chí tuyến nên có khí hậu nhiệt đới; gần biển và nằm trên đường giao thoa sinh vật nên thiên nhiên đa dạng, mang tính nhiệt đới ẩm gió mùa, chịu ảnh hưởng của biển.
• Ảnh hưởng đến kinh tế, văn hoá, quốc phòng: thuận lợi kết nối kinh tế, giao lưu văn hoá với khu vực; đặt ra trách nhiệm bảo vệ quốc phòng.
• Kết luận: vị trí thuận lợi là cơ hội, nhưng không tự động tạo tăng trưởng nếu thiếu hạ tầng và quản trị tốt.

Nêu được lãnh thổ Việt Nam gồm vùng đất, vùng biển và vùng trời; phân biệt được khái niệm vùng đất, vùng trời và vùng biển với chế độ pháp lí khác nhau.

HS hoạt động cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Vùng đất, Vùng trời, Vị trí địa lí. (2) Điền vào chỗ trống: Đất liền và các đảo thuộc lãnh thổ là {{1}}; khoảng không gian trên lãnh thổ theo pháp luật là {{2}}. (3) Đọc thông tin về vùng biển và nhận xét: vì sao không đồng nhất lãnh hải với vùng đặc quyền kinh tế?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm:

• Vùng đất: đất liền và các đảo thuộc lãnh thổ.
• Vùng trời: khoảng không gian trên lãnh thổ theo pháp luật.
• Vị trí địa lí: quan hệ không gian với khu vực và thế giới.
• Điền chỗ trống: {{1}} = Vùng đất; {{2}} = Vùng trời.
• Vùng biển có chế độ pháp lí khác nhau: lãnh hải nằm trong phạm vi chủ quyền quốc gia ven biển; vùng đặc quyền kinh tế, quốc gia ven biển có quyền chủ quyền về tài nguyên, không đồng nhất với lãnh hải.
• Kết luận: lãnh thổ có vùng đất, vùng biển, vùng trời.

Vận dụng kiến thức về vị trí, phạm vi lãnh thổ và mốc hành chính để trả lời nhanh, chính xác; nhận biết nhận định sai và sửa được.

GV đọc lần lượt các câu hỏi, HS giơ thẻ A, B, C, D hoặc Đ/S. Mỗi nhóm có thư kí ghi điểm. Sau mỗi câu, GV đối chiếu đáp án và mở rộng bằng bản đồ hành chính. Có thể dùng học liệu số NeoEdu để kiểm tra đáp án.
Câu 1 (trắc nghiệm): Việt Nam nằm ở khu vực nào? A. Tây Á; B. Đông Nam Á; C. Đông Bắc Á; D. Nam Á.
Câu 2 (chọn 2 ý đúng): A. Lãnh thổ có vùng đất vùng biển vùng trời; B. Vùng đặc quyền kinh tế có chế độ giống hoàn toàn lãnh hải; C. Tên đơn vị cấp tỉnh cần gắn thời điểm; D. Vị trí thuận lợi tự bảo đảm giàu có.
Câu 3 (Đ/S): a) Lãnh thổ có vùng đất vùng biển vùng trời; b) Tên đơn vị cấp tỉnh cần gắn thời điểm; c) Vùng đặc quyền kinh tế có chế độ giống hoàn toàn lãnh hải; d) Vị trí thuận lợi tự bảo đảm giàu có.
Câu 4 (tính toán): Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Việt Nam có 28 tỉnh và 6 thành phố cấp tỉnh. Tổng số đơn vị cấp tỉnh là bao nhiêu?
Câu 5 (điền từ): Đất liền và các đảo thuộc lãnh thổ là {{1}}; khoảng không gian trên lãnh thổ theo pháp luật là {{2}}. Chọn: Vùng đất | Vùng trời.

Đáp án và đối chiếu:

• Câu 1: B. Đông Nam Á (Việt Nam thuộc Đông Nam Á; Tây Á, Đông Bắc Á, Nam Á là khu vực khác).
• Câu 2: A và C. Lãnh thổ có vùng đất, vùng biển, vùng trời; tên đơn vị cấp tỉnh cần gắn thời điểm. B sai vì vùng đặc quyền kinh tế không giống hoàn toàn lãnh hải; D sai vì vị trí thuận lợi không tự bảo đảm giàu có.
• Câu 3: a) Đ; b) Đ; c) S (lãnh hải và vùng đặc quyền kinh tế có chế độ khác nhau); d) S (vị trí là điều kiện, cần hạ tầng và quản trị).
• Câu 4: 34 đơn vị (28 + 6 = 34), mốc pháp lí 12/6/2025, không nhầm với số đơn vị trước sắp xếp.
• Câu 5: {{1}} = Vùng đất; {{2}} = Vùng trời.

Vận dụng mốc pháp lí và kĩ năng đọc bản đồ để chỉnh sửa tài liệu có thông tin cũ; nêu được giới hạn của kết luận khi chỉ dựa vào một tài liệu.

Tình huống: Một bản đồ ghi cực Bắc đất liền thuộc Hà Giang và tự nhận là bản đồ hành chính sau 1/7/2025. Hãy xác định chỗ cần cập nhật và cách chú thích lịch sử. HS làm cặp đôi, ghi kết quả vào giấy A4 hoặc vở. Sau đó, HS trả lời câu hỏi giới hạn: “Chỉ dựa vào bản đồ này có đủ để kết luận hành chính hiện hành không? Vì sao?”

Kết quả dự kiến:

• Cần cập nhật: điểm cực Bắc đất liền ở Lũng Cú thuộc tỉnh Tuyên Quang theo bản in chỉnh lí và sắp xếp 2025, không ghi Hà Giang như đơn vị cấp tỉnh hiện hành.
• Cách chú thích: ghi “thuộc Hà Giang trước sắp xếp 2025” khi giải thích tài liệu cũ.
• Không thay đổi vị trí vật lí của điểm cực chỉ vì đổi tên đơn vị hành chính.
• Giới hạn kết luận: cần đối chiếu với nghị quyết và bản đồ chính thức mới nhất; một tài liệu đơn lẻ chưa đủ căn cứ.