Giáo án Bài 32. Thực hành: Viết báo cáo về biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long

Huy động kiến thức nền về biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long; xác định nhiệm vụ viết báo cáo có chứng cứ và giới hạn.

GV đưa ra ba câu hỏi gợi mở, HS trả lời nhanh theo cặp:

• Câu 1: Nước biển dâng và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long ảnh hưởng đến ai và những gì?
• Câu 2: Vì sao cùng một đợt xâm nhập mặn nhưng các hộ gia đình chịu thiệt hại khác nhau?
• Câu 3: Một báo cáo khoa học nên dựa vào loại thông tin nào, và cần nêu điều gì để người đọc không hiểu sai?
  Sau đó GV nêu nhiệm vụ của thực hành: viết một báo cáo ngắn về biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long có chứng cứ, phân biệt rõ các khái niệm và nêu giới hạn kết luận.

Mỗi cặp ghi được 2 đến 3 ý ngắn trả lời các câu hỏi. Dự kiến: Câu 1: nông nghiệp (lúa, cây ăn quả, thủy sản), nước sinh hoạt, hạ tầng và sinh kế ở vùng thấp. Câu 2: khác nhau về sinh kế, nơi ở và năng lực ứng phó. Câu 3: số liệu có thời kì, kịch bản, nguồn rõ ràng và nêu giới hạn. Kết quả: HS nêu được nhiệm vụ viết báo cáo có chứng cứ và giới hạn.

Nêu được khái niệm hiểm họa, phơi bày, dễ tổn thương và phân biệt được ba khái niệm này; hiểu cơ chế nhiều nhân tố của xâm nhập mặn và sụt lún.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn kết hợp thẻ thuật ngữ). Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1, đọc SGK và thẻ thuật ngữ, rồi trả lời:

• Câu 1: Hiểm họa là gì? Cho một ví dụ về hiểm họa khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long.
• Câu 2: Phơi bày khác dễ tổn thương ở điểm nào? Vì sao hai đối tượng có thể cùng ở một vùng nhưng mức tổn thương khác nhau?
• Câu 3: Vì sao xâm nhập mặn không chỉ do nước biển dâng? Nêu ít nhất 3 nhân tố khác có thể tham gia (dòng chảy mùa khô, vận hành công trình, khai thác nước, sụt lún).
• Câu 4: Nhận định "Mọi sụt lún chỉ do nước biển dâng" đúng hay sai? Vì sao?

Kiến thức HS rút ra:

• Hiểm họa: hiện tượng có khả năng gây hại (ví dụ: nước biển dâng, xâm nhập mặn trong mùa khô).
• Phơi bày: người, tài sản ở nơi có thể chịu tác động.
• Dễ tổn thương: mức độ nhạy cảm và hạn chế năng lực ứng phó.
• Xâm nhập mặn có nhiều nhân tố: nước biển dâng, dòng chảy mùa khô, vận hành, khai thác nước và sụt lún cùng tham gia.
• Nhận định "Mọi sụt lún chỉ do nước biển dâng" là sai, vì sụt lún là nền đất hạ thấp còn nước biển dâng là mực nước biển tăng; nén tự nhiên, khai thác nước ngầm và tải trọng có thể gây lún tùy nơi.

Đọc và khai thác được số liệu mô hình rủi ro vùng A và vùng B; tính được tỉ lệ; hiểu kịch bản khí hậu không phải dự báo chính xác và số liệu giả định không dùng làm xác suất thật.

HS làm việc theo cặp (chia lại từ hoạt động trước), đọc Phiếu học tập số 2 có mô tả mô hình rủi ro:

• Vùng A: 20 hộ trong tổng 100 hộ thuộc phạm vi ngập giả định.
• Vùng B: 45 hộ trong tổng 150 hộ thuộc phạm vi ngập giả định.
  Nhiệm vụ:
• Câu 1: Tính tỉ lệ hộ ở vùng A và vùng B thuộc phạm vi ngập giả định.
• Câu 2: Có thể kết luận "30% hộ ở vùng B chắc chắn sẽ bị ngập năm tới" không? Vì sao?
• Câu 3: Kịch bản khí hậu cần được hiểu thế nào? Chọn đáp án đúng: A. Kết quả có điều kiện giả định và bất định; B. Ngày giờ thiên tai chắc chắn; C. Quan trắc tương lai đã xảy ra; D. Dự báo thời tiết ngày.
• Câu 4: Nêu một lưu ý khi đưa số liệu giả định vào báo cáo về một địa phương cụ thể.

Đáp án và kiến thức HS rút ra:

• Câu 1: vùng A: $\dfrac{20}{100}\times 100 = 20\%$; vùng B: $\dfrac{45}{150}\times 100 = 30\%$.
• Câu 2: Không. 30% là tỉ lệ hộ trong phạm vi ngập giả định của mô hình, không phải xác suất một hộ bất kì bị ngập; đây là minh họa phơi bày, không phải số quan trắc hay dự báo năm tới.
• Câu 3: Đáp án A. Kịch bản mô tả kết quả có điều kiện giả định và bất định, không phải quan trắc tương lai hay ngày giờ thiên tai chắc chắn.
• Câu 4: Không gắn số liệu giả định cho trạm hoặc địa phương thật; nếu dùng phải ghi rõ đây là giả định minh họa.

Vận dụng được cấu trúc báo cáo gồm tác động tự nhiên, kinh tế, sinh hoạt; phân biệt thích ứng và giảm nhẹ; nêu được kiến nghị có ưu tiên người dễ tổn thương.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật mảnh ghép). Mỗi thành viên nhận một mảnh tương ứng một phần của báo cáo: (1) Tác động tự nhiên; (2) Tác động kinh tế và sinh hoạt; (3) Thích ứng; (4) Giảm nhẹ và kiến nghị. Sau khi đọc mảnh của mình, HS họp với các thành viên cùng mảnh để thống nhất ý, rồi quay về nhóm gốc giảng lại. Nhóm gốc hoàn thành sơ đồ tư duy với các nhánh: tác động – thích ứng – giảm nhẹ – kiến nghị – giới hạn.
Câu hỏi GV đặt ra kèm theo: "Vì sao thích ứng và giảm nhẹ không thay thế cho nhau? Cho một ví dụ minh họa."

Sơ đồ tư duy mẫu gồm các nội dung:

• Tác động tự nhiên: nhiệt tăng và nước biển dâng tăng sức ép nhiệt, nước và mặn ở vùng thấp; mức tác động còn phụ thuộc dòng chảy mùa khô, sụt lún và quản lí tài nguyên.
• Tác động kinh tế: lúa, cây ăn quả, thủy sản, giao thông và du lịch chịu tác động khác nhau theo tiểu vùng.
• Tác động sinh hoạt: thiếu nước sinh hoạt, ngập và xói lở có thể gián đoạn trường học, chăm sóc sức khỏe và sinh kế.
• Thích ứng: sử dụng dự báo, lịch nước, độ mặn; bố trí mùa vụ, giống; kiểm soát khai thác ngầm; cảnh báo và phương án dân sinh.
• Giảm nhẹ: tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả, quản lí chất thải, bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái để hạn chế phát thải hoặc tăng hấp thụ khí nhà kính.
• Kiến nghị: phối hợp quản lí lưu vực, sinh kế và hạ tầng, ưu tiên người dễ tổn thương.
• Giới hạn: không quy mọi sạt lở, lún đất cho nước biển dâng; không khẳng định một giải pháp chặn được mọi rủi ro.

Củng cố khái niệm hiểm họa, phơi bày, dễ tổn thương và kịch bản khí hậu; kiểm tra khả năng phân biệt các nhận định đúng sai.

HS làm nhanh các bài tập sau (dùng học liệu số NeoEdu để chiếu và kiểm tra đáp án):

• Bài 1: Dữ kiện kịch bản khí hậu cần được hiểu thế nào? A. Kết quả có điều kiện giả định và bất định; B. Ngày giờ thiên tai chắc chắn; C. Quan trắc tương lai đã xảy ra; D. Bảng mô tả dự báo thời tiết ngày.
• Bài 2: Chọn hai nhận định đúng về thực hành viết báo cáo: A. Tác động mặn có nhiều nhân tố; B. Mọi sụt lún chỉ do nước biển dâng; C. Phơi bày khác tính dễ tổn thương; D. Kịch bản cho ngày giờ ngập chính xác.
• Bài 3: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Hiểm họa – hiện tượng có khả năng gây hại; Phơi bày – người, tài sản ở nơi có thể chịu tác động; Dễ tổn thương – mức nhạy cảm và hạn chế năng lực ứng phó.

Đáp án:

• Bài 1: A (kịch bản mô tả kết quả có điều kiện giả định và bất định; không phải quan trắc tương lai hay ngày giờ thiên tai chắc chắn).
• Bài 2: A và C ("Tác động mặn có nhiều nhân tố" và "Phơi bày khác tính dễ tổn thương" là đúng; B và D sai).
• Bài 3: Hiểm họa – hiện tượng có khả năng gây hại; Phơi bày – người, tài sản ở nơi có thể chịu tác động; Dễ tổn thương – mức nhạy cảm và hạn chế năng lực ứng phó.
  Sau hoạt động, HS tự chấm và nêu lại kiến thức đúng cho phần sai.

Đánh giá đúng sai các nhận định; sửa được nhận định đơn nhân; viết được kết luận báo cáo có hai nguyên nhân tương tác, hai hướng thích ứng và nêu giới hạn.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2:

• Câu 1: Đánh giá từng nhận định (không suy từ một nhân tố thành nguyên nhân duy nhất): a) Tác động mặn có nhiều nhân tố; b) Phơi bày khác tính dễ tổn thương; c) Mọi sụt lún chỉ do nước biển dâng; d) Kịch bản cho ngày giờ ngập chính xác.
• Câu 2: Một bạn khẳng định: "Mọi sụt lún chỉ do nước biển dâng". Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.
• Câu 3: Viết kết luận báo cáo có hai nguyên nhân tương tác và hai hướng thích ứng, không khẳng định đơn nhân.
• Câu 4: Giải thích vì sao bảng mô hình vùng A và vùng B không cho xác suất ngập hay thiệt hại thật.

Đáp án và đáp án mẫu:

• Câu 1: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai.
• Câu 2 (gợi ý, chấp nhận diễn đạt tương đương): Sụt lún và nước biển dâng là hai hiện tượng khác nhau. Sụt lún là nền đất hạ thấp; nước biển dâng là mực nước biển tăng. Nén tự nhiên của trầm tích, khai thác nước ngầm và tải trọng có thể làm đất lún tùy nơi; khi đất lún đồng thời nước biển dâng, mực biển tương đối so với mặt đất có thể tăng nhanh hơn. Ví dụ: một nơi khai thác nước ngầm mạnh có thể lún dù mực nước biển chưa đổi nhiều.
• Câu 3 (gợi ý): Nước biển dâng tương tác với dòng chảy mùa khô và sụt lún làm rủi ro tăng tùy nơi. Cần quản lí nước, kiểm soát khai thác ngầm và điều chỉnh sản xuất theo tiểu vùng, kèm cảnh báo sớm. Bảo vệ sinh cảnh ven biển hỗ trợ giảm tác động, nhưng phải đánh giá điều kiện cụ thể, không hứa rừng chặn mọi bão.
• Câu 4: Bảng chỉ cho tỉ lệ hộ nằm trong phạm vi minh họa giả định, không phải dữ liệu quan trắc, không phải xác suất ngập năm tới.

Vận dụng kiến thức và kĩ năng để viết một báo cáo mini về biến đổi khí hậu, có chứng cứ, phân biệt khái niệm và nêu giới hạn; liên hệ với thực tế địa phương hoặc với một tiểu vùng của Đồng bằng sông Cửu Long.

HS viết cá nhân một đoạn báo cáo khoảng 150 đến 200 chữ theo cấu trúc: (1) Nêu hiểm họa, phơi bày và dễ tổn thương ở một tiểu vùng (có thể lấy ví dụ tỉnh, huyện nơi HS sinh sống nhưng chỉ dùng thông tin chung, không gắn số liệu giả định); (2) Nêu hai nguyên nhân tương tác gây tác động; (3) Nêu hai hướng thích ứng hoặc giảm nhẹ; (4) Nêu giới hạn kết luận. Nhiệm vụ về nhà: bổ sung một nguồn chứng cứ có thời kì rõ ràng và ghi nguồn tham khảo.

Đoạn báo cáo mini của HS gồm đủ bốn phần, dùng đúng thuật ngữ hiểm họa, phơi bày, dễ tổn thương; có ít nhất một câu nêu giới hạn kết luận. Ví dụ đoạn kết mẫu: "Nước biển dâng tương tác với dòng chảy mùa khô và khai thác nước ngầm làm rủi ro xâm nhập mặn tăng tùy nơi. Cần quản lí nước liên vùng và điều chỉnh thời vụ theo cảnh báo. Kết luận này dựa trên tài liệu học tập, chưa phải dự báo cho từng địa phương cụ thể."