Giáo án Bài 31. Sử dụng hợp lí tự nhiên để phát triển kinh tế ở Đồng bằng sông Cửu Long

Kích thích sự tò mò, huy động hiểu biết nền của HS về đặc điểm nước – đất của vùng và xác định nhiệm vụ học tập trọng tâm của bài là sử dụng hợp lí tự nhiên.

GV chiếu hình ảnh (hoặc mô tả) cảnh đồng lúa, vườn cây ăn quả, ao nuôi tôm và cảnh kênh rạch vào mùa khô ở một địa phương vùng ĐBSCL. GV nêu câu hỏi: “Vì sao cùng một vùng đồng bằng mà nơi trồng lúa, nơi nuôi tôm, nơi làm vườn cây ăn quả lại có cách làm khác nhau? Mùa khô, người dân gặp những khó khăn gì?”. HS trả lời dựa trên kiến thức sẵn có, GV ghi lên bảng các ý kiến để đối chiếu sau bài học.

Danh sách 4–5 ý HS nêu được, ví dụ: mùa khô thiếu nước ngọt; vùng đất phèn và đất mặn khác nhau; nơi có nước ngọt thích hợp cho lúa, nơi có nước lợ thích hợp cho tôm; mặn xâm nhập mạnh làm khó cho sản xuất. Nhiệm vụ học tập được ghi trên bảng: “Sử dụng hợp lí tự nhiên để phát triển kinh tế ở ĐBSCL cần dựa trên điều kiện nào?”.

Nêu được đặc điểm tự nhiên của vùng và giải thích mối quan hệ giữa điều kiện tự nhiên với thế mạnh (lúa, thủy sản, cây ăn quả, du lịch) và hạn chế (mùa khô thiếu nước, mặn, sạt lở, sụt lún, ô nhiễm, biến đổi dòng chảy).

HS làm việc theo nhóm 4 người với kĩ thuật mảnh ghép: mỗi nhóm gốc gồm 4 thành viên, mỗi thành viên được giao một nội dung (A: địa hình và mạng sông; B: đất phù sa và đất phèn mặn; C: vùng nước ngọt – lợ – mặn và biển; D: thế mạnh và hạn chế). HS đọc tài liệu và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ trọng tâm: giải thích vì sao đồng bằng thấp, mạng sông kênh dày đặc lại vừa tạo thuận lợi cho lúa, thủy sản vừa gây ra mùa khô thiếu nước và xâm nhập mặn. Nhóm mảnh ghép sau đó truyền đạt cho nhau nội dung đã nắm.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận đúng cần đạt: Đồng bằng thấp, mạng sông kênh và vùng nước ngọt – lợ – mặn tạo nên thế mạnh lúa, thủy sản, cây ăn quả và du lịch sông nước; đồng thời đất phèn mặn và mùa khô thiếu nước, mặn xâm nhập, sạt lở, sụt lún, ô nhiễm, biến đổi dòng chảy là những hạn chế cần được tính đến khi sử dụng tự nhiên.

Giải thích được vì sao sử dụng hợp lí tự nhiên phải theo tiểu vùng sinh thái và mùa, phối hợp nước – đất – sinh kế; nêu được điều kiện để lúa chất lượng, rau quả, thủy sản và mô hình lúa – tôm phát triển.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần “Đọc chứng cứ, vận dụng và giới hạn” trong bài và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Vì sao không áp một mô hình sản xuất cho mọi nơi? (2) Lúa chất lượng, rau quả và thủy sản cần những điều kiện gì? (3) Mô hình lúa – tôm phù hợp ở đâu và không phù hợp ở đâu? (4) Du lịch sông nước, vườn và sinh thái cần lưu ý điều gì để bảo tồn và mang lại lợi ích cho cộng đồng? Sau đó HS sử dụng học liệu NeoEdu để kiểm tra lại nhận định của mình ở phần bài tập tương tác.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kết luận cần đạt: Sử dụng hợp lí phải theo tiểu vùng sinh thái và mùa, phối hợp nước – đất – sinh kế; lúa chất lượng, rau quả, thủy sản cần nguồn nước phù hợp, giống tốt, chế biến, chuỗi lạnh và thị trường; mô hình lúa – tôm chỉ phù hợp ở một số vùng luân phiên mặn – ngọt, không là công thức cho toàn đồng bằng; du lịch cần bảo tồn và đảm bảo lợi ích cộng đồng.

Phân biệt được đất phèn với xâm nhập mặn; nhận diện được quan niệm sai về nguyên nhân sạt lở, mặn và lún; nêu được giới hạn của kết luận khi chỉ dựa vào một nhân tố hoặc một mô hình.

HS làm việc theo nhóm 4 người với kĩ thuật ghép thẻ: nhóm nhận bộ thẻ gồm 3 thuật ngữ (Đất phèn, Xâm nhập mặn, Thích ứng) và 3 định nghĩa tương ứng, cùng 2 quan niệm sai (“Lúa – tôm phù hợp mọi đất mọi nơi”; “Mọi sạt lở chỉ do nước biển dâng”). HS ghép đúng thuật ngữ với định nghĩa; sau đó đánh giá quan niệm sai và giải thích vì sao sụt lún, sạt lở có nhiều nguyên nhân, biến đổi khí hậu không là nguyên nhân duy nhất. GV đặt câu hỏi: “Vì sao khai thác nước ngầm và cát cần nằm trong giới hạn chuyên môn?”.

Kết quả ghép thẻ đúng: Đất phèn – đất có quá trình axit hóa gắn vật liệu chứa lưu huỳnh; Xâm nhập mặn – nước mặn lan vào vùng nước đất chịu tác động; Thích ứng – điều chỉnh sinh kế và quản lí trước rủi ro. Kết luận: “Lúa – tôm phù hợp mọi đất mọi nơi” là sai; “Mọi sạt lở chỉ do nước biển dâng” là sai; sụt lún có thể có nhiều nguyên nhân. Ghi nhớ: Cần xét mặn ngọt theo mùa và tiểu vùng; Sụt lún có thể có nhiều nguyên nhân.

Củng cố kiến thức về nguyên tắc sử dụng hợp lí, đất phèn, xâm nhập mặn và các nhận định về sản xuất, sụt lún, sạt lở ở ĐBSCL.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng – sai (đề bài 2, 3, 4, 5, 6 trong phần bài tập của bài). Cá nhân làm trước 3 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn và GV kiểm tra kết quả bằng học liệu NeoEdu. Đề: (2) Cách tiếp cận đúng với sản xuất đồng bằng là gì? A. Áp một mô hình cho mọi nơi; B. Tăng nước ngầm không giới hạn; C. Coi mọi mặn đều chỉ do khí hậu; D. Phân vùng sinh thái và phối hợp theo mùa nước. (3) Chọn hai nhận định đúng: A. Cần xét mặn ngọt theo mùa và tiểu vùng; B. Lúa – tôm phù hợp mọi đất mọi nơi; C. Sụt lún có thể có nhiều nguyên nhân; D. Mọi sạt lở chỉ do nước biển dâng. (4) Đánh giá đúng/sai: a) Cần xét mặn ngọt theo mùa và tiểu vùng; b) Sụt lún có thể có nhiều nguyên nhân; c) Lúa – tôm phù hợp mọi đất mọi nơi; d) Mọi sạt lở chỉ do nước biển dâng. (5) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Đất phèn, Xâm nhập mặn, Thích ứng. (6) Điền thuật ngữ: Đất có quá trình axit hóa gắn vật liệu chứa lưu huỳnh: {{1}}; nước mặn lan vào vùng nước đất chịu tác động: {{2}}.

Đáp án: (2) D – phân vùng sinh thái và phối hợp theo mùa nước, vì mặn, ngọt, đất và mùa nước khác nhau giữa các tiểu vùng. (3) A và C – cần xét mặn ngọt theo mùa và tiểu vùng; sụt lún có thể có nhiều nguyên nhân. (4) a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. (5) Đất phèn – đất có quá trình axit hóa gắn vật liệu chứa lưu huỳnh; Xâm nhập mặn – nước mặn lan vào vùng nước đất chịu tác động; Thích ứng – điều chỉnh sinh kế và quản lí trước rủi ro. (6) {{1}} Đất phèn; {{2}} Xâm nhập mặn.

Vận dụng được cách tính tỉ trọng diện tích trong mô hình sản xuất và giải thích được vì sao không khuyến nghị tăng vụ lúa đại trà ở mọi vùng chịu mặn mùa khô.

HS làm việc theo cặp đôi, giải bài tập 7, 8, 9 (đề và gợi ý chấm như dưới đây). Bài 7: Mô hình 100 ha gồm 60 ha lúa, 25 ha cây quả, 15 ha thủy sản; tỉ trọng cây quả là bao nhiêu %? Bài 8: Vì sao không khuyến nghị tăng vụ lúa ở mọi vùng chịu mặn mùa khô? Bài 9: Một bạn khẳng định “Lúa – tôm phù hợp mọi đất mọi nơi”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Bài 7: $\dfrac{25}{100} \times 100 = 25\%$; đáp số: cây quả chiếm $25\%$ diện tích. Bài 8 (tối đa 1 điểm): 0,5 điểm giải thích nước, đất và mùa khác nhau theo tiểu vùng nên không thể tăng vụ đồng loạt; 0,5 điểm nêu một hệ quả bất lợi (thiếu nước, tích muối, tăng chi phí) hoặc điều kiện lựa chọn sinh kế phù hợp (lịch mặn, nguồn ngọt, giống, thị trường, có thể chuyển mùa hoặc mô hình ở nơi được đánh giá). Bài 9 (tối đa 1 điểm): Sửa thành “Lúa – tôm chỉ phù hợp ở nơi có điều kiện mùa nước, đất, khả năng quản lí và thị trường phù hợp”; giải thích việc luân phiên mùa nước ngọt cho lúa và mùa nước lợ cho tôm không thể sao chép vào nơi thiếu nước hoặc độ mặn không phù hợp; nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn, ví dụ vùng nước ngọt ổn định không nên đưa mặn vào chỉ để làm mô hình lúa – tôm.

Vận dụng kiến thức đã học để đánh giá một đề xuất sản xuất – du lịch cụ thể, nêu được điều kiện phù hợp và giới hạn khi áp dụng, từ đó rèn kĩ năng giải quyết vấn đề.

Tình huống: Một xã ở vùng ngọt ổn định, có nhiều vườn cây ăn quả và dòng sông nhỏ, đề xuất đưa mô hình nuôi tôm nước lợ vào toàn bộ diện tích vườn để “bắt chước” mô hình lúa – tôm ở nơi khác và phát triển du lịch sinh thái. HS đóng vai nhóm tư vấn, đánh giá đề xuất theo ba tiêu chí: tiểu vùng và mùa nước; sinh kế và thị trường; bảo tồn và lợi ích cộng đồng. Nhóm trình bày một phương án thay thế và nêu giới hạn kết luận. Phần này có thể giao về nhà hoàn thiện bằng bài viết ngắn.

Bản đánh giá ngắn của nhóm gồm: (1) Nhận định không nên đưa mô hình lúa – tôm đại trà vào vùng ngọt ổn định, vì mô hình chỉ phù hợp nơi có luân phiên mùa nước; (2) Phương án thay thế: giữ vườn cây ăn quả, phát triển du lịch vườn và sông nước theo hướng bảo tồn cảnh quan, đảm bảo lợi ích cộng đồng; (3) Giới hạn kết luận: cần khảo sát nguồn nước, độ mặn và thị trường tại địa phương trước khi kết luận chắc chắn.