Giáo án Bài 30. Phát triển kinh tế – xã hội ở Đông Nam Bộ

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về Đông Nam Bộ; nhận ra quan niệm sai về cơ cấu kinh tế và phạm vi vùng để xác định vấn đề bài học.

GV chiếu 4 nhận định, HS giơ thẻ Đ hoặc S và giải thích ngắn gọn:

• Nhận định 1: Đông Nam Bộ chỉ có công nghiệp, không có nông nghiệp.
• Nhận định 2: Đông Nam Bộ có kinh tế biển.
• Nhận định 3: Danh sách 6 đơn vị cũ vẫn còn nguyên hiện hành.
• Nhận định 4: Đông Nam Bộ gồm Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Tây Ninh sau sắp xếp 2025.
  GV hỏi: Căn cứ nào để em khẳng định nhận định đó đúng hay sai?

Đáp án: Nhận định 1 là S (vùng vẫn có nông nghiệp như cây lâu năm, chăn nuôi, nông nghiệp đô thị). Nhận định 2 là Đ. Nhận định 3 là S (phạm vi hiện hành là Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh). Nhận định 4 là Đ. HS nêu được vấn đề bài học: Đông Nam Bộ phát triển kinh tế – xã hội như thế nào và có những giới hạn gì.

Hình thành kiến thức về đặc điểm phát triển công nghiệp đa dạng, dịch vụ và nông nghiệp của Đông Nam Bộ; giải thích được vai trò của vị trí cửa ngõ và các nguồn lực trong sự phát triển này.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, mỗi HS phụ trách một ô (công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp; ô giữa ghi khái niệm và vị trí vùng). Nhiệm vụ theo Phiếu học tập số 1:

• Ô công nghiệp: Công nghiệp đa dạng cần đổi mới, chế biến, công nghiệp hỗ trợ và môi trường. Vì sao vùng cần phát triển công nghiệp hỗ trợ?
• Ô dịch vụ: Kể tên các nhóm dịch vụ (tài chính, thương mại, logistics, thông tin, du lịch). Logistics là gì?
• Ô nông nghiệp: Nêu các hướng phát triển (cây lâu năm, chăn nuôi, nông nghiệp đô thị, công nghệ gắn thị trường). Nông nghiệp đô thị là gì?
• Ô giữa: Nhờ vị trí giáp Campuchia, Nam Trung Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long và biển, vùng có những lợi thế nào (cửa ngõ, mạng hạ tầng, lao động, thị trường, thu hút vốn)?
  Sau khi hoàn thành ô của mình, các thành viên trao đổi để ghép thành một khăn hoàn chỉnh.

Kiến thức HS rút ra, ghi vào Phiếu học tập số 1:

• Công nghiệp hỗ trợ: cung cấp linh kiện và đầu vào cho chuỗi sản xuất.
• Logistics: tổ chức dòng hàng, kho bãi và thông tin.
• Nông nghiệp đô thị: sản xuất nông nghiệp gắn với nhu cầu và điều kiện đô thị.
• Dịch vụ: có tài chính, thương mại, logistics, thông tin, du lịch.
• Nông nghiệp: phát huy cây lâu năm, chăn nuôi, nông nghiệp đô thị và công nghệ gắn thị trường.
• Vị trí cửa ngõ cùng mạng hạ tầng, lao động, thị trường và thu hút vốn là nền tảng để công nghiệp đa dạng và dịch vụ phát triển.

Hình thành kiến thức về các hoạt động kinh tế biển và nhận thức rằng không bỏ nông nghiệp và biển khi nghiên cứu vùng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc nội dung về kinh tế biển trong sách và quan sát Atlat, trả lời câu hỏi:

• Kể tên các hoạt động kinh tế biển của Đông Nam Bộ.
• Vì sao hoạt động thủy sản chỉ phát triển “theo điều kiện”?
• Vì sao khi học vùng không nên bỏ qua nông nghiệp và biển?

Kiến thức HS rút ra:

• Kinh tế biển gồm cảng, vận tải, dầu khí và dịch vụ, du lịch, thủy sản theo điều kiện.
• Thủy sản chỉ phát triển theo điều kiện về ngư trường, phương tiện, dịch vụ hậu cần và thị trường, không đồng đều ở mọi địa phương.
• Đông Nam Bộ có kinh tế biển và vẫn có nông nghiệp; khi học vùng cần xem đầy đủ các khu vực để tránh kết luận phiến diện.

Giải thích được các khó khăn của vùng và vì sao phát triển công nghiệp cần đi cùng nhà ở, dịch vụ, bảo vệ nước và liên kết liên vùng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2:

• Liệt kê các khó khăn: sức ép đất, nước, nhà ở, ùn tắc, ô nhiễm và bất bình đẳng tiếp cận.
• Vì sao không phải toàn vùng đều là đô thị công nghiệp?
• Vì sao phát triển cần liên kết hạ tầng với vùng lân cận, quản lí lưu vực và giảm chuyển ô nhiễm sang địa bàn khác?

Kiến thức HS rút ra, ghi vào Phiếu học tập số 2:

• Khó khăn: sức ép đất, nước, nhà ở, ùn tắc, ô nhiễm và bất bình đẳng tiếp cận.
• Không phải toàn vùng là đô thị công nghiệp vì vùng còn có khu vực nông nghiệp, biển và địa bàn chưa đô thị hóa.
• Yêu cầu: liên kết hạ tầng với vùng lân cận, quản lí lưu vực, bảo đảm nhà ở người lao động để giữ nhân lực; bảo vệ nước vì nước là đầu vào và môi trường sống, ô nhiễm làm chi phí chuyển sang cộng đồng.

Củng cố kiến thức về vùng qua bài tập nhận định và ghép thuật ngữ; phân biệt được các khái niệm công nghiệp hỗ trợ, logistics, nông nghiệp đô thị.

HS làm bài tập 2, 3, 4 (nhận định đúng sai và chọn đáp án) và bài tập 5, 6 (ghép thuật ngữ, điền khái niệm). HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo cặp đôi.
Bài 2: Theo bản chỉnh lí sau 2025, tỉnh nào thuộc Đông Nam Bộ? A. Khánh Hòa; B. Ninh Bình; C. Đồng Nai; D. Lâm Đồng.
Bài 3: Chọn hai nhận định đúng về phát triển kinh tế – xã hội ở Đông Nam Bộ. A. Đông Nam Bộ có kinh tế biển; B. Đông Nam Bộ chỉ có công nghiệp, không có nông nghiệp; C. Vùng vẫn có nông nghiệp; D. Danh sách 6 đơn vị cũ còn nguyên hiện hành.
Bài 4: Đánh giá từng nhận định: a) Đông Nam Bộ có kinh tế biển; b) Vùng vẫn có nông nghiệp; c) Đông Nam Bộ chỉ có công nghiệp, không có nông nghiệp; d) Danh sách 6 đơn vị cũ còn nguyên hiện hành.
Bài 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Công nghiệp hỗ trợ; Logistics; Nông nghiệp đô thị.
Bài 6: Điền thuật ngữ vào mô tả: Cung cấp linh kiện và đầu vào cho chuỗi: {{1}}; Tổ chức dòng hàng kho và thông tin: {{2}}.

Đáp án:
Bài 2: C (Đồng Nai thuộc Đông Nam Bộ cùng Thành phố Hồ Chí Minh và Tây Ninh; Khánh Hòa, Lâm Đồng thuộc Nam Trung Bộ; Ninh Bình thuộc Đồng bằng sông Hồng).
Bài 3: A và C (Đông Nam Bộ có kinh tế biển; vùng vẫn có nông nghiệp).
Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S.
Bài 5: Công nghiệp hỗ trợ – cung cấp linh kiện và đầu vào cho chuỗi; Logistics – tổ chức dòng hàng kho và thông tin; Nông nghiệp đô thị – sản xuất nông nghiệp gắn nhu cầu và điều kiện đô thị.
Bài 6: {{1}} là Công nghiệp hỗ trợ; {{2}} là Logistics.

Vận dụng kiến thức để tính tỉ lệ phần trăm từ số liệu tình huống và giải thích lí do lựa chọn đáp án.

HS làm bài tập 7 cá nhân trong 4 phút, sau đó 2 HS trình bày cách tính trước lớp.
Bài 7: Doanh nghiệp mô hình có 300 lao động, 210 người đi xe chung. Tỉ lệ bao nhiêu %?
GV hỏi thêm: Tỉ lệ này có đủ để kết luận toàn vùng đã giải quyết vấn đề giao thông không? Vì sao?

Đáp án bài 7: 210/300 × 100 = 70%, tức là đạt 70 (đơn vị %).
Kết luận dự kiến: Không đủ để kết luận toàn vùng, vì đây chỉ là một doanh nghiệp, một mô hình, không đại diện cho cả vùng; cần thêm số liệu rộng hơn và nêu giới hạn kết luận.

Vận dụng kiến thức về liên kết công nghiệp, nhà ở, dịch vụ và bảo vệ nước để phân tích một tình huống thực tế của Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai hoặc Tây Ninh; nêu được giới hạn kết luận.

HS làm việc nhóm 4 theo nhiệm vụ: Đọc tình huống: “Một khu công nghiệp mở rộng nhanh ở địa phương trong vùng, thu hút nhiều lao động nhập cư, nhưng thiếu nhà ở và xuất hiện ô nhiễm nguồn nước.” Nhóm trả lời:

• Câu 1 (bài 8): Vì sao nâng cấp công nghiệp vùng cần đi cùng nhà ở, dịch vụ và bảo vệ nước?
• Câu 2 (bài 9): Một bạn khẳng định “Đông Nam Bộ chỉ có công nghiệp không có nông nghiệp”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.
• Câu 3: Đề xuất một giải pháp liên kết liên vùng cho tình huống trên và nêu một giới hạn khi áp dụng giải pháp đó.
  Nhóm ghi kết quả lên khăn A3, trình bày trong 2 phút.

Đáp án gợi ý, chấp nhận diễn đạt tương đương:
Câu 1 (tối đa 1 điểm): 0,5 điểm giải thích nhà ở và dịch vụ liên quan đến sức khỏe, ổn định và chất lượng nhân lực; 0,5 điểm giải thích nước là đầu vào và nền sống, ô nhiễm tạo chi phí xã hội nên cần bảo vệ đồng thời với nâng cấp công nghiệp.
Câu 2 (tối đa 1 điểm): Đông Nam Bộ có công nghiệp phát triển nhưng vẫn có nông nghiệp (cây lâu năm, chăn nuôi, nông nghiệp đô thị), dịch vụ và kinh tế biển; ví dụ, các cơ sở sản xuất rau, hoa phục vụ thị trường đô thị.
Câu 3: Giải pháp dự kiến: phối hợp quản lí lưu vực sông, xây nhà ở cho công nhân gần khu công nghiệp. Giới hạn: cần đủ nguồn vốn và sự phối hợp giữa các địa phương; không thể giải quyết ngay trong thời gian ngắn.
Kết luận chung: cần nêu rõ phạm vi và điều kiện, không đo thành công của vùng chỉ bằng vốn và số nhà máy.