Giáo án Bài 28. Phát triển kinh tế – xã hội ở Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên (Nam Trung Bộ)

Huy động hiểu biết ban đầu về phạm vi vùng và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS quan sát bản đồ hoặc lược đồ, trả lời các câu hỏi: (1) Kể tên các tỉnh, thành thuộc vùng Nam Trung Bộ trong bài học. (2) Vùng này giáp những quốc gia, vùng và biển nào? (3) Tên bài “Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên (Nam Trung Bộ)” gợi cho em điều gì về cách tổ chức vùng hiện nay?

HS nêu đúng phạm vi: Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Lâm Đồng; giáp Lào, Campuchia, Bắc Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Biển Đông. HS hiểu vùng là một không gian thống nhất gồm duyên hải và cao nguyên, không phải hai vùng kinh tế độc lập; xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu cơ chế và giới hạn của phát triển kinh tế – xã hội vùng.

Trình bày được các hoạt động kinh tế biển và giải thích vì sao cần liên kết hậu phương cao nguyên với duyên hải.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1 (phần A) và bản đồ. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các hoạt động kinh tế biển của vùng. (2) Giải thích vì sao kinh tế biển cần liên kết với hậu phương cao nguyên. (3) Nêu vai trò của liên kết đông–tây: nối cao nguyên vùng sản xuất với cửa ngõ biển.

Bảng hoàn thành trong Phiếu học tập số 1 (phần A):

• Các hoạt động kinh tế biển: cảng, vận tải, khai thác nuôi thủy sản, du lịch, muối, nguồn năng lượng phù hợp.
• Yêu cầu liên kết: hậu phương cao nguyên cung cấp hàng hóa, nguyên liệu; chuỗi lạnh giữ chất lượng; bảo vệ sinh cảnh biển; tuân thủ pháp luật biển.
• Khái niệm liên kết đông–tây: nối cao nguyên vùng sản xuất với cửa ngõ biển để đưa hàng hóa ra thị trường.

Giải thích được đặc điểm và yêu cầu bền vững của các ngành thủy điện, khai thác bôxit, cây lâu năm, lâm nghiệp và du lịch trong vùng.

Kĩ thuật mảnh ghép với ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm 4–5 HS nghiên cứu một nội dung trong Phiếu học tập số 1 (phần B):

• Nhóm 1 (thủy điện và bôxit): Thủy điện gắn các lưu vực dốc nhưng chịu tác động mùa khô, điều tiết và môi trường. Bôxit gắn tài nguyên cao nguyên và chuỗi khai thác–chế biến; nêu yêu cầu về nước, năng lượng, chất thải, phục hồi.
• Nhóm 2 (cây lâu năm): Cà phê, cao su, hồ tiêu, chè phụ thuộc độ cao, đất, nước và thị trường. Vì sao không mở rộng bằng phá rừng?
• Nhóm 3 (lâm nghiệp và du lịch): Vai trò bảo vệ rừng đầu nguồn, đa dạng sinh học, cung gỗ hợp pháp; du lịch kết nối biển, di sản, cao nguyên, văn hóa cộng đồng.
  Sau khi hoàn thành nhóm chuyên gia, HS quay về nhóm mảnh ghép để chia sẻ.

Bảng tổng hợp trong Phiếu học tập số 1 (phần B), gồm ba cột:

• Thủy điện: gắn lưu vực dốc; cần điều tiết nước, chịu mùa khô, giữ môi trường.
• Bôxit: gắn tài nguyên cao nguyên; chuỗi khai thác–chế biến cần nước, năng lượng, xử lí chất thải và phục hồi môi trường; khái niệm: nguồn khoáng sản gắn chế biến nhôm theo chuỗi.
• Cây lâu năm (cà phê, cao su, hồ tiêu, chè): phụ thuộc độ cao, đất, nước, thị trường; không mở rộng bằng phá rừng; khái niệm: nhóm cây cần điều kiện đất nhiệt ẩm và chuỗi chế biến.
• Lâm nghiệp: bảo vệ rừng đầu nguồn, đa dạng sinh học, cung gỗ hợp pháp.
• Du lịch: kết nối biển, di sản, cao nguyên, văn hóa cộng đồng.
  Kết luận chung: Các ngành đều cần quản lí tài nguyên nước và môi trường; không có ngành nào tự mang lại phát triển bền vững.

Hệ thống hóa được các hạn chế và định hướng phát triển; nêu giới hạn của hợp nhất hành chính trong giải quyết vấn đề vùng.

Nhóm 4–5 HS vẽ sơ đồ tư duy trên giấy A3 theo Phiếu học tập số 2 (phần A) với hai nhánh chính: Hạn chế và Định hướng. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các hạn chế: khô hạn, bão lũ ven biển, xói mòn, thiếu nước, chia cắt, chênh lệch hạ tầng. (2) Nêu định hướng: liên kết đông–tây, chế biến nâng giá trị, tưới tiết kiệm, bảo tồn, đời sống cộng đồng. (3) Giải thích vì sao hợp nhất hành chính không tự giải quyết được tất cả vấn đề.

Sơ đồ tư duy gồm hai nhánh:

• Hạn chế: khô hạn; bão lũ ven biển; xói mòn; thiếu nước; chia cắt không gian; chênh lệch hạ tầng giữa các khu vực.
• Định hướng: liên kết đông–tây; chế biến để nâng giá trị sản phẩm; tưới tiết kiệm nước; bảo tồn tài nguyên và đa dạng sinh học; nâng cao đời sống cộng đồng.
  Kết luận: Hợp nhất hành chính tạo điều kiện phối hợp nhưng không tự xóa khô hạn hay thu hẹp chênh lệch hạ tầng; lợi ích phải được tổ chức bằng liên kết và chính sách cụ thể.

Củng cố phạm vi vùng, nhận định đúng sai, khái niệm và tính toán mật độ dân số.

HS làm bài tập tương tác trên trang NeoEdu hoặc phiếu in. Các câu: (1) Chọn đáp án đúng về vị trí Lâm Đồng theo phạm vi chỉnh lí. (2) Chọn hai nhận định đúng về phát triển kinh tế – xã hội vùng. (3) Đánh giá các nhận định a, b, c, d đúng hay sai. (4) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Liên kết đông–tây, Bôxit, Cây lâu năm. (5) Điền thuật ngữ vào chỗ trống {{1}} và {{2}}. (6) Tính mật độ dân số với số liệu 15,9 triệu dân và 99,2 nghìn $\mathrm{km}^2$, làm tròn đến người/$\mathrm{km}^2$.

Đáp án và cách giải:

• Câu 1: A. Lâm Đồng theo đơn vị sau 2025 thuộc Nam Trung Bộ, không thuộc Đông Nam Bộ.
• Câu 2: A và C. Nam Trung Bộ liên kết cao nguyên với duyên hải; khai thác bôxit cần quản lí nước và chất thải.
• Câu 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai, vì Nam Trung Bộ được nghiên cứu thống nhất, không còn là hai vùng độc lập bắt buộc tách biệt; d) Sai, vì hợp nhất hành chính không tự xóa khô hạn.
• Câu 4: Liên kết đông–tây – nối cao nguyên vùng sản xuất với cửa ngõ biển; Bôxit – nguồn khoáng sản gắn chế biến nhôm theo chuỗi; Cây lâu năm – nhóm cây cần điều kiện đất nhiệt ẩm và chuỗi chế biến.
• Câu 5: {{1}} = Liên kết đông–tây; {{2}} = Bôxit.
• Câu 6: $15\,900\,000 / 99\,200 \approx 160{,}28$, làm tròn: 160 người/$\mathrm{km}^2$.

Vận dụng kiến thức về liên kết đông–tây và điều kiện bền vững để phân tích một mô hình sản xuất gắn thực tế vùng.

Cặp đôi phân tích mô hình: vùng cao nguyên trồng cà phê, nhà máy chế biến và cảng biển xuất khẩu. Nhiệm vụ: (1) Nêu ba lợi ích của mô hình. (2) Nêu ba điều kiện để mô hình bền vững. (3) Sửa nhận định “Tây Nguyên và duyên hải vẫn là hai vùng bắt buộc tách biệt hiện hành”, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. Ghi chú: đây là bài vận dụng, HS hoàn thành phần ghi trong Phiếu học tập số 2 (phần B).

Bài viết ngắn trong Phiếu học tập số 2 (phần B):

• Lợi ích: liên kết tạo đầu ra và giảm thời gian logistics; nâng giá trị nhờ chế biến; tạo việc làm và thu nhập cho các khu vực.
• Điều kiện bền vững: quản lí nước và không phá rừng; công nghệ xử lí chất thải và hạ tầng; hợp đồng công bằng cho người trồng.
• Nhận định sửa lại: Nam Trung Bộ là vùng nghiên cứu thống nhất, kết hợp duyên hải và cao nguyên; hai địa danh trong tên bài chỉ hai không gian liên kết chặt chẽ, không phải hai vùng kinh tế độc lập. Giới hạn: tỉnh hợp nhất có cả biển và cao nguyên nhưng lợi ích phải được tổ chức, không tự xuất hiện.