Giáo án Bài 25. Phát triển kinh tế – xã hội ở Đồng bằng sông Hồng

Huy động kiến thức nền về vị trí và đặc điểm tự nhiên của Đồng bằng sông Hồng; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài: vì sao vùng vừa có thế mạnh vừa có hạn chế khi phát triển kinh tế – xã hội.

GV chiếu lược đồ hành chính Đồng bằng sông Hồng và đặt câu hỏi: (1) Kể tên các đơn vị thuộc phạm vi chỉnh lí 2026. (2) Quan sát lược đồ, nhận xét địa hình của các đơn vị: đơn vị nào có đồng bằng, đơn vị nào có đồi núi, đơn vị nào giáp biển? (3) Theo em, sự khác nhau này ảnh hưởng thế nào đến việc chọn hướng phát triển kinh tế? HS làm việc cá nhân 2 phút, sau đó trả lời miệng.

Vở ghi nêu được: phạm vi gồm Hà Nội, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình, Bắc Ninh, Quảng Ninh; vùng có đồng bằng, đồi núi và biển đảo, không phải toàn bộ đều bằng phẳng; nêu câu hỏi cần giải quyết: “Vì sao vùng vừa có thế mạnh vừa có hạn chế?”

Phân tích được các thế mạnh (lịch sử khai thác, dân cư và lao động, thị trường, hạ tầng, trung tâm khoa học, vị trí cửa ngõ) và hạn chế (sức ép đất, giao thông, nước và môi trường); biết sử dụng số liệu dân số đúng phạm vi.

Nhóm 4–6 HS, hoàn thành Phiếu học tập số 1 trong 8 phút: (1) Đọc mục nội dung bài học, lập bảng hai cột “Thế mạnh” và “Hạn chế”. (2) Ghi mỗi thế mạnh một dẫn chứng lấy từ phạm vi vùng. (3) Giải thích vì sao số dân khoảng 24,75 triệu người (năm 2024) là số cộng gộp theo phạm vi chỉnh lí, không thể dùng để tính mật độ đúng cho mọi xã. Sau đó các nhóm thảo luận 3 phút: “Vì sao cùng một vùng nhưng có cả thế mạnh và hạn chế?”

Bảng hai cột hoàn chỉnh. Thế mạnh gồm: lịch sử khai thác lâu đời; dân cư và lao động dồi dào; thị trường lớn; hạ tầng phát triển; trung tâm khoa học; vị trí cửa ngõ. Hạn chế gồm: sức ép về đất; giao thông; nước; môi trường. Kết luận: Số dân 24,75 triệu người là cộng gộp theo phạm vi chỉnh lí nên không dùng để đánh giá mật độ từng nơi; thế mạnh và hạn chế cùng tồn tại vì phát triển dựa trên cùng một không gian đa dạng và chịu sức ép đô thị hóa.

Trình bày được định hướng phát triển công nghiệp (tăng giá trị, công nghiệp hỗ trợ, công nghệ, xử lí chất thải, liên kết các cực sản xuất), dịch vụ (tài chính, giáo dục, y tế, logistics, thương mại, du lịch), kinh tế biển (cảng, vận tải, du lịch, thủy sản, bảo tồn hệ sinh thái) và vai trò của các đầu mối trong vùng.

Kĩ thuật mảnh ghép: Nhóm chuyên gia gồm 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một nội dung (công nghiệp; dịch vụ; kinh tế biển) trong 6 phút. Sau đó tạo nhóm mới gồm đủ 3 chuyên gia để ghép thông tin. Nhiệm vụ: (1) Nêu các định hướng chính của ngành mình phụ trách. (2) Nêu vai trò của Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và không gian ven biển Ninh Bình. (3) Nhận xét: Vì sao Hà Nội là trung tâm lớn nhưng không độc lập hậu phương?

Sơ đồ tư duy nhóm mảnh ghép với ba nhánh: Công nghiệp (tăng giá trị; công nghiệp hỗ trợ; công nghệ và xử lí chất thải; liên kết các cực sản xuất thay vì dàn trải). Dịch vụ (tài chính, giáo dục, y tế, logistics, thương mại, du lịch). Kinh tế biển (cảng, vận tải, du lịch, thủy sản, bảo tồn hệ sinh thái). Nhận xét: Hà Nội là trung tâm lớn nhưng cần liên kết với hậu phương sản xuất; Hải Phòng, Quảng Ninh và ven biển Ninh Bình hỗ trợ vai trò cửa ngõ, nên các không gian phối hợp với nhau.

Giải thích đúng ba khái niệm (cửa ngõ, công nghiệp hỗ trợ, kinh tế biển), phân biệt được chúng; nhận diện và sửa được hai quan niệm sai về địa hình và mật độ.

Trò chơi “Ghép thẻ”: GV phát thẻ thuật ngữ (Cửa ngõ, Công nghiệp hỗ trợ, Kinh tế biển) và thẻ định nghĩa. HS ghép đôi trong 3 phút. Sau đó, cả lớp đánh giá hai nhận định sai thường gặp: “Toàn vùng hoàn toàn bằng phẳng”; “Mật độ trung bình mô tả đúng mọi địa điểm” bằng thẻ Đúng/Sai và giải thích ngắn.

Cửa ngõ là đầu mối kết nối vùng với bên ngoài. Công nghiệp hỗ trợ là nhà cung ứng đầu vào cho chuỗi sản xuất. Kinh tế biển là các hoạt động dựa vào không gian và tài nguyên biển. Hai nhận định đều Sai: vùng có đồng bằng, đồi núi, biển đảo; mật độ trung bình không mô tả đúng mọi địa điểm vì số liệu là tổng hợp theo phạm vi.

Vận dụng kiến thức đã học để đánh giá nhận định, ghép thuật ngữ và giải bài tập tính tỉ lệ phần trăm về cơ cấu vốn đầu tư.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần A (bài 2, 3, 4) và phần B (bài 5, 6, 7) trong 10 phút, sau đó đối chiếu đáp án với bạn cùng bàn trong 3 phút. Bài tập 2: Theo phạm vi chỉnh lí, tỉnh nào thuộc Đồng bằng sông Hồng? A. Cà Mau; B. Quảng Ninh; C. Sơn La; D. Khánh Hòa. Bài tập 3: Chọn hai nhận định đúng: A. Vùng có cả không gian biển đảo; B. Toàn vùng hoàn toàn bằng phẳng; C. Cần phối hợp công nghiệp dịch vụ kinh tế biển; D. Mật độ trung bình mô tả đúng mọi địa điểm. Bài tập 4: Đánh giá Đúng/Sai từng nhận định: a) Vùng có cả không gian biển đảo; b) Cần phối hợp công nghiệp dịch vụ kinh tế biển; c) Toàn vùng hoàn toàn bằng phẳng; d) Mật độ trung bình mô tả đúng mọi địa điểm. Bài tập 5: Ghép thuật ngữ với đặc trưng (Cửa ngõ; Công nghiệp hỗ trợ; Kinh tế biển). Bài tập 6: Chọn thuật ngữ cho mô tả: Đầu mối kết nối vùng với bên ngoài là {{1}}; Nhà cung ứng đầu vào cho chuỗi sản xuất là {{2}}. Bài tập 7: Dự án mô hình chi 60 tỉ hạ tầng, 40 tỉ môi trường và xã hội. Nhóm môi trường xã hội chiếm bao nhiêu % tổng?

Đáp án bài 2: B (Quảng Ninh thuộc Đồng bằng sông Hồng; Sơn La thuộc Trung du và miền núi Bắc Bộ, Khánh Hòa thuộc Nam Trung Bộ, Cà Mau thuộc Đồng bằng sông Cửu Long). Bài 3: A và C. Bài 4: a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Bài 5: Cửa ngõ – đầu mối kết nối vùng với bên ngoài; Công nghiệp hỗ trợ – nhà cung ứng đầu vào cho chuỗi sản xuất; Kinh tế biển – các hoạt động dựa vào không gian và tài nguyên biển. Bài 6: {{1}} = Cửa ngõ; {{2}} = Công nghiệp hỗ trợ. Bài 7: $\dfrac{40}{60+40}\times 100 = 40\%$, nhóm môi trường xã hội chiếm $40\%$ tổng vốn.

Đề xuất được phương án liên kết cảng – công nghiệp – dịch vụ, nêu được hai rủi ro cần quản lí; sửa được nhận định sai và giải thích bằng quan hệ địa lí, nêu được ví dụ hoặc điều kiện giới hạn.

Làm việc cặp đôi trong 8 phút với Phiếu học tập số 2, phần C (bài 8 và bài 9). Bài 8: Đề xuất liên kết cảng – công nghiệp – dịch vụ cho vùng, nêu hai rủi ro cần quản lí. Bài 9: Một bạn khẳng định “Toàn vùng hoàn toàn bằng phẳng”. Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. Sau đó 2 cặp đôi chia sẻ trong 4 phút.

Bài 8 (đáp án mẫu): Cảng kết nối vùng sản xuất bằng đường bộ, đường sắt hoặc đường sông phù hợp; logistics hỗ trợ kho bãi và thủ tục. Hai rủi ro: ùn tắc giao thông và ô nhiễm nước thải, cần phối hợp đầu tư hạ tầng, vận hành và xử lí nước thải, bảo vệ sinh cảnh ven bờ; không tăng công suất cảng tách rời hậu phương hàng hóa. Bài 9 (đáp án mẫu): Nhận định sửa lại: “Vùng có đồng bằng, đồi núi và biển đảo, không phải toàn bộ đều bằng phẳng.” Giải thích: Đồng bằng sông Hồng là tên vùng kinh tế – xã hội, không khẳng định toàn bộ lãnh thổ đều bằng phẳng. Ví dụ: Quảng Ninh có núi và đảo; đa dạng địa hình tạo thế mạnh công nghiệp, cảng, du lịch và nông nghiệp khác nhau theo nơi.

Vận dụng kiến thức về thế mạnh, hạn chế và liên kết không gian để đề xuất phương án phát triển cho một đơn vị trong vùng; nêu được giới hạn của kết luận.

Nhóm 4–6 HS chọn một trong ba không gian: Hà Nội (trung tâm dịch vụ và khoa học), Hải Phòng – Quảng Ninh (cửa ngõ và kinh tế biển), ven biển Ninh Bình (không gian hỗ trợ cửa ngõ). Nhiệm vụ: (1) Nêu hai thế mạnh và một hạn chế của không gian đã chọn. (2) Đề xuất một phương án liên kết công nghiệp – dịch vụ – kinh tế biển, kèm hai rủi ro cần quản lí. (3) Nêu một điều kiện giới hạn khiến kết luận chỉ đúng trong phạm vi nào. Sản phẩm là poster A3 hoặc slide ngắn; nhóm có thể hoàn thiện ở nhà và nộp vào tiết sau.

Poster hoặc slide gồm: tên không gian; hai thế mạnh; một hạn chế; phương án liên kết gắn với công nghiệp hỗ trợ, logistics, dịch vụ hoặc kinh tế biển; hai rủi ro (ví dụ: ùn tắc, ô nhiễm nước, sức ép đất) và biện pháp quản lí tương ứng; một câu nêu giới hạn kết luận (ví dụ: “Kết luận chỉ đúng khi cảng được đầu tư hạ tầng đồng bộ với hậu phương sản xuất”).