Giáo án Bài 24. Khai thác thế mạnh ở Trung du và miền núi phía Bắc

HS huy động hiểu biết sẵn có về vùng đồi núi phía Bắc và xác định vấn đề cần giải quyết của bài học.

GV đặt câu hỏi: «Vì sao một vùng nhiều đồi núi, không giáp biển lại có thể phát triển thủy điện và trồng chè, nhưng cũng gặp khó khăn về chia cắt địa hình và thiên tai?». HS dự đoán nhanh, sau đó GV nêu nhiệm vụ: xác định thế mạnh, khó khăn và cách khai thác có trách nhiệm.

Các dự đoán ban đầu của HS (ví dụ: «Vì địa hình dốc nên nước chảy mạnh, làm được thủy điện»; «Vùng núi có khí mát, phù hợp trồng chè»). GV ghi các dự đoán lên bảng để đối chiếu cuối tiết.

HS giải thích được cơ sở tự nhiên của thế mạnh thủy điện, khoáng sản, cây cận nhiệt ôn đới và chăn nuôi gia súc lớn ở trung du và miền núi phía Bắc.

HS làm việc nhóm 4 hoàn thành Phiếu học tập số 1 với các câu hỏi: (1) Địa hình đồi núi và sông dốc tạo thế mạnh gì? (2) Vì sao khí hậu phân hóa phù hợp cây chè, rau quả hợp nơi có nhiệt ẩm thích hợp? (3) Khoáng sản gắn với điều kiện nào? (4) Chăn nuôi trâu bò cần những điều kiện gì? Nhóm đối chiếu với khái niệm: thủy điện là khai thác năng lượng dòng nước; cây cận nhiệt ôn đới là nhóm cây cần điều kiện nhiệt thích hợp vùng mát; chăn nuôi gia súc lớn gắn thức ăn, đất đai và thú y.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm các ý chính:

• Thủy điện: sông dốc, lưu lượng lớn tạo thủy năng; nổi bật trên hệ thống sông Đà.
• Cây cận nhiệt, ôn đới (chè, rau quả): khí hậu phân hóa, nhiệt ẩm phù hợp vùng mát.
• Khoáng sản: gắn với mỏ, cần công nghệ chế biến và phục hồi môi trường.
• Chăn nuôi trâu bò: cần đủ thức ăn, đất đai và thú y.
  Kết luận HS rút ra: Sông dốc tạo tiềm năng thủy điện; khí hậu phân hóa hỗ trợ cây cận nhiệt ôn đới.

HS nêu được khó khăn của vùng và giải thích vì sao khai thác khoáng sản, thủy điện cần có điều kiện và trách nhiệm, không nên khai thác bằng mọi giá.

HS làm việc cặp đôi, đọc các đoạn thông tin về thủy điện và khoáng sản trong bài. Câu hỏi: (1) Kể tên các khó khăn của vùng (chia cắt, thiên tai, hạ tầng, chênh lệch tiếp cận dịch vụ). (2) Vì sao thủy điện cần điều tiết, bảo vệ sinh cảnh và bố trí tái định cư? (3) Vì sao có khoáng sản vẫn phải phục hồi môi trường? (4) Vì sao không nên khai thác khoáng sản bằng mọi giá?

Bảng ý chính HS hoàn thành:

• Khó khăn: địa hình chia cắt, thiên tai, hạ tầng còn hạn chế, chênh lệch tiếp cận dịch vụ.
• Thủy điện: cần quy trình điều tiết, bảo vệ rừng và sinh cảnh, đời sống tái định cư; xét bồi lắng và mùa dòng chảy.
• Khoáng sản: phải gắn mỏ với công nghệ chế biến và phục hồi môi trường.
• Kết luận: phát triển cần gắn giao thông, chế biến, đào tạo và an sinh, góp củng cố biên giới; không khai thác khoáng sản bằng mọi giá.

HS vận dụng kiến thức để chọn đáp án đúng và đánh giá đúng sai các nhận định về thế mạnh và phạm vi vùng.

HS làm bài tập trắc nghiệm và đúng sai trong Phiếu học tập số 2 (hoặc trên học liệu NeoEdu): (1) Theo phạm vi bản chỉnh lí 2026, vùng này có đặc điểm nào? A. Không giáp biển; B. Toàn bộ là đồng bằng; C. Chỉ gồm tỉnh ven biển; D. Không giáp nước ngoài. (2) Chọn hai nhận định đúng về khai thác thế mạnh: A. Sông dốc tạo tiềm năng thủy điện; B. Danh sách 14 tỉnh cũ là phạm vi hiện hành; C. Khí hậu phân hóa hỗ trợ cây cận nhiệt ôn đới; D. Có khoáng sản là không cần phục hồi môi trường. (3) Đánh giá đúng/sai: a) Sông dốc tạo tiềm năng thủy điện; b) Khí hậu phân hóa hỗ trợ cây cận nhiệt ôn đới; c) Danh sách 14 tỉnh cũ là phạm vi hiện hành; d) Có khoáng sản là không cần phục hồi môi trường.

Đáp án:

• Câu (1): A. Vùng 9 tỉnh trong bản chỉnh lí không tiếp giáp biển; vùng giáp Trung Quốc, Lào và có địa hình đồi núi, nên các lựa chọn còn lại sai.
• Câu (2): A và C. Sông dốc tạo tiềm năng thủy điện; khí hậu phân hóa hỗ trợ cây cận nhiệt ôn đới. B và D không phù hợp với cơ chế đã học.
• Câu (3): a) Đ; b) Đ; c) S; d) S. Khoáng sản vẫn cần phục hồi môi trường; danh sách 14 tỉnh cũ không phải phạm vi hiện hành.

HS củng cố khái niệm và vận dụng phép tính đơn giản trong bối cảnh sản xuất chè.

HS hoàn thành: (1) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Thủy điện; Cây cận nhiệt ôn đới; Chăn nuôi gia súc lớn với các mô tả: khai thác năng lượng dòng nước; nhóm cây cần điều kiện nhiệt thích hợp vùng mát; hoạt động gắn thức ăn, đất đai và thú y. (2) Điền từ: Khai thác năng lượng dòng nước: {{1}}; Nhóm cây cần điều kiện nhiệt thích hợp vùng mát: {{2}}. (3) Vùng mô hình có 200 ha chè, năng suất 8 tấn/ha. Sản lượng bao nhiêu tấn? (Lưu ý: đây là số liệu minh họa, không phải số liệu thực của một tỉnh.)

Đáp án:

• Ghép: Thủy điện – khai thác năng lượng dòng nước; Cây cận nhiệt ôn đới – nhóm cây cần điều kiện nhiệt thích hợp vùng mát; Chăn nuôi gia súc lớn – hoạt động gắn thức ăn, đất đai và thú y.
• Điền: {{1}} = Thủy điện; {{2}} = Cây cận nhiệt ôn đới.
• Tính toán: $200 \times 8 = 1600$ tấn.

HS vận dụng kiến thức để phân tích thế mạnh thủy điện và nêu hai yêu cầu khai thác có trách nhiệm ở miền núi, đồng thời nêu giới hạn của kết luận.

GV nêu tình huống: «Một địa phương miền núi có sông dốc, lưu lượng lớn, đang đề xuất xây thủy điện. Hãy phân tích thế mạnh thủy điện và nêu hai yêu cầu để khai thác có trách nhiệm.» HS trả lời nhanh trong lớp; phần viết đầy đủ giao về nhà.

Gợi ý sản phẩm HS nêu:

• Thế mạnh: sông có độ dốc và lưu lượng tạo thủy năng.
• Yêu cầu 1: có quy trình điều tiết, cảnh báo hạ lưu, xét bồi lắng và mùa dòng chảy.
• Yêu cầu 2: bảo vệ rừng, sinh cảnh và bảo đảm đời sống người tái định cư.
• Giới hạn kết luận: tiềm năng kĩ thuật không đồng nghĩa mọi dự án đều nên xây; cần xét điều kiện cụ thể.