Giáo án Bài 19. Thực hành: Vẽ biểu đồ, nhận xét và giải thích tình hình phát triển ngành công nghiệp

Huy động hiểu biết nền, nhận ra hai quan niệm sai thường gặp khi đọc số liệu công nghiệp và nêu nhu cầu tìm hiểu cách vẽ, nhận xét, giải thích.

HS đọc ba nhận định và giơ thẻ Đ (đúng) hoặc S (sai):

• a) Khác đơn vị vật chất vẫn cộng trực tiếp được.
• b) Giảm tỉ trọng luôn bằng giảm sản lượng.
• c) Biểu đồ cần ghi đơn vị và nguồn.
  Câu hỏi GV: “Vì sao em chọn như vậy? Điều gì cần kiểm tra trước khi kết luận?”

Dự kiến: a) S, vì các đại lượng khác đơn vị không cộng thành một tổng có nghĩa; b) S, vì tỉ trọng là phần trăm trong tổng, khi tổng thay đổi thì tỉ trọng giảm vẫn có thể đi kèm giá trị tăng; c) Đ. HS kết luận: phải kiểm tra đơn vị, nguồn và mẫu số trước khi nhận xét. HS nêu được câu hỏi mở đầu bài thực hành.

Hệ thống hoá kiến thức về loại dữ liệu, cách chọn dạng biểu đồ, các yếu tố bắt buộc của biểu đồ và công thức chỉ số phát triển.

Nhóm 4 HS dùng khăn trải bàn: mỗi HS điền một ô (loại dữ liệu, dạng biểu đồ, yếu tố bắt buộc, công thức chỉ số) rồi thống nhất ý chung vào ô giữa. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm bốn câu hỏi:

• Câu 1: Xác định loại dữ liệu của bảng 19, bảng 16.1 và chuỗi World Bank.
• Câu 2: Chọn dạng biểu đồ cho: so sánh giá trị 4 năm; diễn biến tỉ trọng 5 năm; cơ cấu 4 năm.
• Câu 3: Liệt kê năm yếu tố bắt buộc của biểu đồ.
• Câu 4: Viết công thức chỉ số phát triển và tính chỉ số năm sau khi sản lượng mô hình tăng từ 80 lên 100 (năm gốc 80).

• Câu 1: Bảng 19 là giá trị (nghìn tỉ đồng); bảng 16.1 là cơ cấu (%); chuỗi WB là tỉ trọng (% GDP).
• Câu 2: Biểu đồ cột cho so sánh giá trị 4 năm; biểu đồ đường cho diễn biến tỉ trọng 5 năm; biểu đồ tròn hoặc cột chồng 100% cho cơ cấu 4 năm.
• Câu 3: Trục, đơn vị, thời gian, nguồn, chú giải.
• Câu 4: Chỉ số = $\dfrac{G_t}{G_0} \times 100$; $\dfrac{100}{80} \times 100 = 125$, tức tăng 25%, không phải tăng 125%.
  Kết luận nhóm: chỉ số năm gốc 100 dùng để so tốc độ tương đối, không so quy mô vật chất.

Vẽ được biểu đồ cột giá trị sản xuất công nghiệp 2010–2024 đúng quy cách và tính được mức tăng, tỉ số, chỉ số phát triển từ bảng 19.

Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2:

• Tính mức tăng tuyệt đối từ 2010 đến 2024.
• Tính tỉ số giá trị 2024 so với 2010 (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
• Tính chỉ số phát triển các năm 2010, 2015, 2020, 2024 với năm gốc 2010 = 100 (làm tròn đến một chữ số thập phân).
• Vẽ biểu đồ cột: trục tung nghìn tỉ đồng, gốc 0, bốn năm đúng thứ tự, ghi giá trị trên cột, ghi nguồn và đơn vị.
• Nêu vì sao không so trực tiếp mức tăng qua các khoảng như tốc độ năm (các khoảng dài 5, 5 và 4 năm).

• Chỉ số: 2010 = 100; 2015 ≈ 223,8; 2020 ≈ 390,1; 2024 ≈ 555,9.
• Tăng tuyệt đối 2010–2024: 16929,7 − 3045,6 = 13884,1 nghìn tỉ đồng; tỉ số khoảng 5,56 lần.
• Mức tăng qua từng khoảng: 2010–2015 là 3771,7; 2015–2020 là 5063,1; 2020–2024 là 5049,3 nghìn tỉ đồng.
• Biểu đồ cột: gốc 0, trục tung nghìn tỉ đồng, ghi giá trị 3045,6; 6817,3; 11880,4; 16929,7; ghi nguồn Cục Thống kê, bảng 19 sách chỉnh lí 2026.
• Lí do: các khoảng cách năm khác nhau nên mức tăng theo khoảng không tương đương tốc độ năm.

Củng cố nhận biết dạng biểu đồ, ý nghĩa của tỉ trọng, cách đánh giá nhận định và tính chỉ số.

GV chiếu bốn câu, HS làm cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi:

• Câu 1: Đường tỉ trọng chế tạo (% GDP) giảm có thể kết luận ngay điều gì? A. Giá trị chế tạo chắc chắn giảm; B. Sản lượng mọi sản phẩm giảm; C. Lao động mọi nơi giảm; D. Tỉ trọng giảm, chưa đủ biết giá trị tuyệt đối.
• Câu 2: Chọn hai nhận định đúng về thực hành vẽ biểu đồ, nhận xét, giải thích công nghiệp. A. Chỉ số năm gốc 100 so tốc độ tương đối; B. Khác đơn vị vật chất vẫn cộng trực tiếp được; C. Biểu đồ cần đơn vị và nguồn; D. Giảm tỉ trọng luôn bằng giảm sản lượng.
• Câu 3: Đánh giá: a) Chỉ số năm gốc 100 so tốc độ tương đối; b) Biểu đồ cần đơn vị và nguồn; c) Khác đơn vị vật chất vẫn cộng trực tiếp được; d) Giảm tỉ trọng luôn bằng giảm sản lượng.
• Câu 4: Sản lượng mô hình năm gốc 80, năm sau 100. Chỉ số năm sau với gốc 100 là bao nhiêu?

• Câu 1: D (tỉ trọng giảm chỉ cho biết phần chiếm trong mẫu số nhỏ hơn; khi GDP cùng thay đổi, giá trị tăng thêm vẫn có thể tăng).
• Câu 2: A và C.
• Câu 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai.
• Câu 4: 125 (100/80 × 100 = 125, tức tăng 25%).
  HS tự chấm và ghi số câu đúng vào vở.

Đọc bảng 16.1 và biểu đồ đường World Bank để viết nhận xét có số liệu, giải thích có điều kiện và nêu giới hạn kết luận.

Nhóm luân phiên hai trạm theo Phiếu học tập số 3:

• Trạm 1: đọc biểu đồ đường tỉ trọng giá trị tăng thêm chế biến, chế tạo trong GDP 2020–2024 (23,95; 24,46; 24,66; 24,11; 24,33%), trục tung từ 23,5 đến 25,0%.
• Trạm 2: đọc bảng 16.1 để so sánh 2010–2024 và 2020–2024.
  Mỗi nhóm viết ba nhận xét có số liệu, một giải thích có điều kiện và một giới hạn kết luận. Sản phẩm được chấm theo gợi ý (mỗi ý 0,25 điểm, tối đa 1 điểm).

Đáp án mẫu:

• Trạm 1: Tỉ trọng cao nhất 24,66% năm 2022, thấp nhất 23,95% năm 2020; năm 2024 (24,33%) cao hơn 2020 khoảng 0,38 điểm phần trăm; tỉ trọng dao động, không đều một chiều.
• Trạm 2: Chế biến, chế tạo tăng từ 86,2% (2010) lên 91,7% (2024), tức tăng 5,5 điểm phần trăm; nhưng giảm từ 92,8% (2020) xuống 91,7%, tức giảm 1,1 điểm; khai khoáng giảm từ 10,2% xuống 3,2%, riêng 2020–2024 tăng 0,1 điểm.
• Giải thích có điều kiện: đổi mới công nghệ, công nghiệp hỗ trợ, đầu tư và thị trường có thể thúc đẩy chuyển dịch; bảng và biểu đồ chưa đủ chứng minh mức tác động của từng nhân tố.
• Giới hạn: tỉ trọng là phần trăm trong tổng, chưa đủ kết luận giá trị tuyệt đối khi chưa có GDP và giá trị tăng thêm theo hệ giá.

Vận dụng quy trình vẽ biểu đồ, nhận xét, giải thích và nêu giới hạn để phân tích tình hình một ngành công nghiệp ở địa phương em.

Mỗi HS chọn một ngành công nghiệp của địa phương và thu thập chuỗi số liệu giá trị sản xuất (hoặc chỉ số sản xuất) từ niên giám thống kê hoặc báo cáo của sở ngành trong ít nhất 3 mốc năm. Thực hiện: (1) xác định loại dữ liệu và chọn dạng biểu đồ; (2) vẽ biểu đồ đủ 5 yếu tố; (3) nhận xét bằng ít nhất 2 số liệu; (4) nêu 2 nhân tố cần kiểm tra và 1 giới hạn của kết luận.

Bài thực hành hoàn chỉnh gồm biểu đồ, nhận xét, giải thích và giới hạn; ghi rõ nguồn số liệu. Tiêu chí: đúng loại dữ liệu và dạng biểu đồ; trục bắt đầu từ 0 với cột; có năm, đơn vị, nguồn; nhận xét không suy nhân quả từ một nhân tố; có giới hạn kết luận.