Giáo án Bài 20. Vai trò, các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố các ngành dịch vụ

Huy động hiểu biết của HS về các dịch vụ đã sử dụng hằng ngày; xác định vấn đề cần giải quyết của bài: vai trò và các nhân tố ảnh hưởng đến phân bố dịch vụ.

GV yêu cầu HS kể tên ba dịch vụ đã sử dụng trong ngày hôm nay, sau đó trả lời hai câu hỏi: (1) Nếu không có vận tải, y tế và thông tin liên lạc thì sản xuất và đời sống sẽ ra sao? (2) Vì sao dịch vụ ở thành phố thường đa dạng hơn vùng núi?

Danh sách dịch vụ HS kể (ví dụ: xe buýt, chợ, ngân hàng, khám bệnh, mạng điện thoại, trường học). HS nêu được ý chính: dịch vụ giúp sản xuất và đời sống vận hành; sự khác biệt giữa thành phố và vùng núi liên quan đến dân cư, thu nhập và hạ tầng. GV ghi tên bài và hai câu hỏi trọng tâm lên bảng.

Trình bày được vai trò của dịch vụ và cơ cấu đa dạng của dịch vụ ở Việt Nam; giải thích vì sao vai trò không chỉ đo bằng tỉ trọng GDP.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc đoạn tư liệu trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Dịch vụ kết nối những khâu nào của hoạt động kinh tế? (2) Kể tên các nhóm dịch vụ của Việt Nam. (3) Vì sao dịch vụ công ở vùng thưa dân vẫn có giá trị dù doanh thu không lớn? (4) Vai trò của dịch vụ được đánh giá qua những tiêu chí nào ngoài tỉ trọng GDP?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, nội dung chính:

• Dịch vụ kết nối sản xuất, phân phối, tiêu dùng; nâng cao chất lượng sống; hỗ trợ quản lí và hội nhập.
• Cơ cấu đa dạng: vận tải, thương mại, tài chính, thông tin, y tế, giáo dục và du lịch.
• Vai trò được đánh giá qua chất lượng kết nối, năng suất và khả năng tiếp cận, không chỉ qua tỉ trọng GDP.
• Dịch vụ công vùng thưa dân có giá trị xã hội (tiếp cận y tế, giáo dục, liên lạc) dù doanh thu thấp.
  Kết luận HS rút ra: Dịch vụ hỗ trợ chuỗi sản xuất, đồng thời nâng chất lượng sống và năng lực quản lí.

Phân tích được các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển và phân bố dịch vụ; nêu được ba khái niệm thị trường, hạ tầng, chất lượng dịch vụ và giải thích vì sao đô thị lớn tập trung nhiều dịch vụ, du lịch phụ thuộc tài nguyên.

HS hoạt động cặp đôi, đọc đoạn tư liệu về nhân tố và đặc điểm phân bố dịch vụ, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nhân tố nào tạo thị trường cho dịch vụ tiêu dùng? (2) Vì sao dịch vụ logistics và thương mại gắn với hạ tầng và vị trí? (3) Vì sao đô thị lớn tập trung dịch vụ nhưng mạng số lại mở rộng phạm vi cung ứng? (4) Vì sao du lịch phụ thuộc tài nguyên và khả năng tiếp cận hơn nhiều dịch vụ khác?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, nội dung chính:

• Dân số và thu nhập: tạo thị trường (nhu cầu và khả năng thanh toán) cho dịch vụ tiêu dùng.
• Nhu cầu sản xuất, vị trí và hạ tầng: quyết định dịch vụ vận tải, logistics, thương mại.
• Công nghệ: mạng số mở rộng phạm vi cung ứng; hạ tầng số phải đi cùng năng lực sử dụng và an toàn dữ liệu.
• Tài nguyên và khả năng tiếp cận: quyết định phân bố du lịch.
• Khái niệm: Thị trường là nhu cầu và khả năng thanh toán; Hạ tầng là mạng công trình hỗ trợ cung ứng dịch vụ; Chất lượng dịch vụ là mức đáp ứng nhu cầu an toàn, tin cậy và tiếp cận.

Vận dụng được kiến thức về vai trò và nhân tố ảnh hưởng để chọn đáp án, đánh giá nhận định và tính toán doanh thu.

HS làm nhanh các câu sau trên phiếu hoặc vở, sau đó đối chiếu đáp án. Đề:

1. Nhân tố nào trực tiếp tạo thị trường dịch vụ tiêu dùng? A. Quy mô dân số và thu nhập; B. Trữ lượng mỏ bôxit; C. Độ sâu biển; D. Hướng nghiêng địa hình.
2. Chọn hai nhận định đúng: A. Dịch vụ hỗ trợ chuỗi sản xuất; B. Mọi dịch vụ chỉ cần tài nguyên du lịch; C. Doanh thu danh nghĩa khác lượng dịch vụ thực; D. Phủ mạng tự loại bỏ khoảng cách số.
3. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Dịch vụ hỗ trợ chuỗi sản xuất; b) Doanh thu danh nghĩa khác lượng dịch vụ thực; c) Mọi dịch vụ chỉ cần tài nguyên du lịch; d) Phủ mạng tự loại bỏ khoảng cách số.
4. Ghép: Thị trường; Hạ tầng; Chất lượng dịch vụ với đặc trưng phân biệt tương ứng.
5. Cơ sở mô hình phục vụ 500 lượt, bình quân 200 nghìn đồng/lượt. Doanh thu bao nhiêu triệu đồng?

Đáp án:

1. A. Dân số tạo quy mô người sử dụng, thu nhập ảnh hưởng khả năng thanh toán nên trực tiếp tạo thị trường dịch vụ tiêu dùng; mỏ và địa hình không thay thế hai nhân tố này.
2. A và C. Các ý B và D không phù hợp với cơ chế hoặc định nghĩa đã học.
3. a) Đ; b) Đ; c) S (mỗi ngành có tổ hợp nhân tố riêng); d) S (mạng số mở phạm vi cung ứng nhưng vẫn cần năng lực sử dụng và an toàn dữ liệu).
4. Thị trường: nhu cầu và khả năng thanh toán; Hạ tầng: mạng công trình hỗ trợ cung ứng dịch vụ; Chất lượng dịch vụ: mức đáp ứng nhu cầu an toàn, tin cậy và tiếp cận.
5. $500 \times 200\,000 = 100\,000\,000$ đồng = 100 triệu đồng.

Sử dụng chứng cứ và kiến thức về vai trò dịch vụ để giải quyết tình huống thực tế, đồng thời nêu được giới hạn của kết luận.

Tình huống: Một địa phương miền núi dân cư thưa, doanh thu dịch vụ y tế và bưu chính thấp. Có ý kiến cho rằng nên cắt các dịch vụ này vì không có lãi. HS trả lời hai câu: (1) Vì sao cần duy trì dịch vụ thiết yếu ở đây dù dân thưa? (2) Nêu một cách làm (điểm phục vụ lưu động, khám từ xa) và điều kiện cần có (đường, điện, nhân lực), đồng thời nêu giới hạn của cách làm đó.

Gợi ý trả lời (đạt tối đa 1 điểm, chấp nhận cách diễn đạt tương đương):

• Giải thích (0,5 điểm): Giáo dục, y tế và liên lạc tạo tiếp cận công bằng, nâng chất lượng người dân và năng lực ứng phó thiên tai.
• Giới hạn (0,5 điểm): Doanh thu thấp không đo hết lợi ích xã hội, nên không là căn cứ duy nhất để bỏ dịch vụ; khám từ xa hay lưu động cần đường, điện và nhân lực, không thay thế hoàn toàn khám chữa trực tiếp.