Giáo án Bài 16. Chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về cơ cấu ngành công nghiệp; xác định vấn đề: cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp nước ta thay đổi thế nào từ 2010 đến 2024.

HS quan sát bảng 16.1 (cột 2010 và 2024), so sánh tỉ trọng từng nhóm ngành và trả lời câu hỏi của GV:

• Nhóm nào có tỉ trọng tăng, nhóm nào giảm trong giai đoạn 2010–2024?
• Tỉ trọng khai khoáng giảm từ 10,2% xuống 3,2% nói lên điều gì về cơ cấu công nghiệp?
• Vì sao chưa thể kết luận ngay rằng mọi nhóm ngành đều tăng hoặc giảm đều qua từng năm?

Dự kiến HS nêu được: chế biến, chế tạo tăng từ 86,2% lên 91,7%; khai khoáng giảm từ 10,2% xuống 3,2%; sản xuất, phân phối điện tăng từ 3,0% lên 4,4%; cung cấp nước, xử lí rác thải tăng nhẹ từ 0,6% lên 0,7%. Nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: “Chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp là gì và biểu hiện ra sao?”.

Nêu được khái niệm cơ cấu công nghiệp theo ngành; tính được chênh lệch tỉ trọng các nhóm ngành; giải thích được xu hướng dài hạn giảm khai khoáng, tăng chế biến, chế tạo.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1:

• Tính chênh lệch tỉ trọng 2024 so với 2010 cho từng nhóm ngành.
• Kiểm tra tổng các nhóm trong mỗi cột bằng 100%.
• Tính chênh lệch 2020–2024 của chế biến, chế tạo và khai khoáng, nhận xét.
• Đọc phần khái niệm theo ngành và ghi lại bằng lời của nhóm.

Bảng kết quả Phiếu số 1 dự kiến:

• Khai khoáng: $3{,}2 - 10{,}2 = -7{,}0$ điểm phần trăm.
• Chế biến, chế tạo: $91{,}7 - 86{,}2 = 5{,}5$ điểm phần trăm.
• Điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí: $4{,}4 - 3{,}0 = 1{,}4$ điểm phần trăm.
• Cung cấp nước, quản lí và xử lí rác, nước thải: $0{,}7 - 0{,}6 = 0{,}1$ điểm phần trăm.
  Giai đoạn 2020–2024: chế biến, chế tạo giảm 1,1 điểm; khai khoáng tăng 0,1 điểm.
  Kết luận HS rút ra: Theo ngành là quan hệ giữa các nhóm hoạt động công nghiệp. Xu hướng dài hạn là giảm tỉ trọng khai khoáng, tăng vai trò chế biến, chế tạo, gắn với đổi mới và tăng giá trị; xu hướng này không đồng nghĩa mọi khoảng thời gian đều cùng chiều.

Nêu được khái niệm cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế và theo lãnh thổ; tính được chênh lệch tỉ trọng các khu vực sở hữu; giải thích được tập trung sản xuất theo lãnh thổ.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2:

• Đọc Hình 16.1 (trang 71) và ghi tỉ trọng 2010, 2024 của ba khu vực: kinh tế nhà nước, ngoài nhà nước, có vốn đầu tư nước ngoài.
• Tính chênh lệch từng khu vực.
• Đọc phần theo lãnh thổ: sản xuất tập trung nơi nào, hình thức tổ chức nào quan trọng.
• Trả lời: “Vì sao không thể kết luận giá trị tuyệt đối của khu vực nhà nước giảm chỉ từ việc tỉ trọng giảm?”.

Kết quả dự kiến:

• Kinh tế nhà nước: $7{,}4 - 20{,}9 = -13{,}5$ điểm phần trăm.
• Ngoài nhà nước: $34{,}1 - 27{,}7 = 6{,}4$ điểm phần trăm.
• Có vốn đầu tư nước ngoài: $58{,}5 - 51{,}4 = 7{,}1$ điểm phần trăm.
• Theo lãnh thổ: sản xuất tập trung và liên kết nơi có hạ tầng, lao động, thị trường thuận lợi; khu công nghiệp và khu công nghệ cao là hình thức tổ chức quan trọng.
  Kết luận HS rút ra: Theo thành phần là quan hệ giữa các khu vực sở hữu kinh tế. Theo lãnh thổ là sắp xếp hoạt động công nghiệp trong không gian. Tỉ trọng giảm không đủ để kết luận giá trị tuyệt đối giảm.

Sử dụng chuỗi World Bank để tính chênh lệch đúng; giải thích được vì sao hai tỉ lệ khác nhau không mâu thuẫn; nêu được giới hạn kết luận khi đọc xu hướng và nguyên nhân chuyển dịch.

HS làm việc theo cặp đôi:

• Đọc chuỗi World Bank NV.IND.MANF.ZS (giá trị tăng thêm chế biến, chế tạo theo % GDP): 2020 khoảng 23,95; 2021 khoảng 24,46; 2022 khoảng 24,66; 2023 khoảng 24,11; 2024 khoảng 24,33.
• Tính chênh lệch 2024 so với 2020 và nhận xét chuỗi có tăng và giảm hay không.
• Trả lời: vì sao tỉ trọng theo % GDP không so trực tiếp với tỉ trọng theo giá trị sản xuất công nghiệp?
• Sử dụng học liệu NeoEdu (ví dụ có sẵn trên trang bài học) để kiểm tra kết quả.

Kết quả dự kiến: $24{,}33 - 23{,}95 = 0{,}38$ điểm phần trăm; đây là chênh lệch tỉ trọng, không phải mức tăng phần trăm của giá trị sản lượng. Chuỗi có tăng và giảm (2022 đến 2023 giảm), nên không thể nói tăng đều từng năm.
Kết luận HS rút ra: Hai tỉ số khác chỉ tiêu (giá trị tăng thêm so với giá trị sản xuất) và khác mẫu số (GDP so với tổng giá trị sản xuất công nghiệp), nên cần cùng chỉ tiêu, phạm vi và hệ giá mới so trực tiếp. Giải thích chuyển dịch cần vốn, công nghệ, thị trường và chính sách; một đường biểu diễn chưa đủ để gán nguyên nhân.

Vận dụng được khái niệm theo ngành, theo thành phần; tính đúng chênh lệch điểm phần trăm; nhận biết và sửa quan niệm sai về mẫu số và xu hướng.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo cặp đôi kiểm tra, rồi GV chữa bài. Đề gồm các câu sau:

1. Chỉ tiêu NV.IND.MANF.ZS có mẫu số nào? A. GDP; B. Tổng giá trị sản xuất công nghiệp; C. Tổng dân số; D. Tổng lao động nông nghiệp.
2. Chọn hai nhận định đúng về chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp. A. Mẫu số khác tạo tỉ lệ khác; B. Tỉ trọng chế tạo trong GDP là tỉ trọng trong công nghiệp; C. Xu hướng dài hạn có dao động năm; D. Chuỗi 2020–2024 tăng đều từng năm.
3. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Mẫu số khác tạo tỉ lệ khác; b) Xu hướng dài hạn có dao động năm; c) Tỉ trọng chế tạo trong GDP là tỉ trọng trong công nghiệp; d) Chuỗi 2020–2024 tăng đều từng năm.
4. Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Theo ngành; Theo thành phần; Theo lãnh thổ.
5. Điền thuật ngữ: Quan hệ giữa các nhóm hoạt động công nghiệp là {{1}}; quan hệ giữa các khu vực sở hữu kinh tế là {{2}}.
6. Dùng số làm tròn WB 2024 là 24,33% và 2020 là 23,95%. Chênh lệch bao nhiêu điểm phần trăm?
7. Giải thích vì sao tỉ trọng chế biến, chế tạo theo % GDP không thể so trực tiếp với % giá trị sản xuất công nghiệp.
   Học liệu bổ trợ: bài tập tương tác trên trang NeoEdu của bài 16.

Đáp án:

1. A (NV.IND.MANF.ZS đo giá trị tăng thêm chế biến, chế tạo theo phần trăm GDP, nên mẫu số là GDP).
2. A và C (mẫu số khác tạo tỉ lệ khác; xu hướng dài hạn có dao động năm).
3. a) Đ; b) Đ; c) S (tỉ trọng trong GDP khác tỉ trọng trong công nghiệp); d) S (chuỗi có tăng và giảm).
4. Theo ngành: quan hệ giữa các nhóm hoạt động công nghiệp; theo thành phần: quan hệ giữa các khu vực sở hữu kinh tế; theo lãnh thổ: sắp xếp hoạt động công nghiệp trong không gian.
5. (1) Theo ngành; (2) Theo thành phần.
6. $24{,}33 - 23{,}95 = 0{,}38$ điểm phần trăm.
7. Gợi ý chấm tối đa 1 điểm: 0,5 điểm phân biệt giá trị tăng thêm với giá trị sản xuất; 0,5 điểm phân biệt mẫu số GDP với tổng giá trị sản xuất công nghiệp và kết luận cần cùng chỉ tiêu, phạm vi, hệ giá mới so trực tiếp.

Vận dụng kiến thức về chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp để giải quyết một nhiệm vụ cụ thể bằng số liệu; nêu được giới hạn kết luận.

Nhiệm vụ: Sử dụng bảng 16.1 hoặc Hình 16.1 để viết một đoạn ngắn (5–7 câu) trả lời câu hỏi: “Theo số liệu đã cho, chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp nước ta từ 2010 đến 2024 có những biểu hiện chính nào? Kết luận đó có giới hạn gì?”. Đoạn văn cần: nêu ít nhất một số liệu chênh lệch đúng; nêu một nhận định về xu hướng dài hạn; nêu ít nhất một giới hạn (chỉ có hai mốc, chưa đủ để đo mức tác động của từng nhân tố, hoặc hai chỉ tiêu khác nhau). Có thể giao về nhà hoàn thành nếu chưa kịp trên lớp.

Sản phẩm mẫu dự kiến: “Từ 2010 đến 2024, tỉ trọng chế biến, chế tạo trong giá trị sản xuất công nghiệp tăng 5,5 điểm phần trăm, lên 91,7%; tỉ trọng khai khoáng giảm 7,0 điểm, còn 3,2%. Đây là biểu hiện của xu hướng dài hạn giảm khai khoáng, tăng chế biến, chế tạo. Tuy nhiên, giai đoạn 2020–2024 chế biến, chế tạo giảm 1,1 điểm, nên không thể nói mọi khoảng thời gian đều cùng chiều. Bảng chỉ có hai mốc và không đo được mức tác động của vốn, công nghệ, thị trường hay chính sách, nên kết luận chỉ mang tính mô tả xu hướng.”