Giáo án Bài 17. Một số ngành công nghiệp

Huy động kiến thức sẵn có của HS về các ngành công nghiệp gần gũi; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: ngành nào cần nguyên liệu, nguồn năng lượng, lao động hay thị trường.

GV nêu câu hỏi gợi mở: "Kể tên một sản phẩm công nghiệp em thấy hằng ngày (ví dụ: điện thắp sáng, bánh kẹo, áo quần, giày dép, điện thoại). Sản phẩm đó cần những gì để được sản xuất?" HS làm việc cặp đôi trong 3 phút, sau đó 2–3 cặp chia sẻ trước lớp. GV ghi các ý lên bảng và phân loại thành hai nhóm: nhân tố nguyên liệu, năng lượng và nhân tố lao động, thị trường, công nghệ.

Danh sách 4–6 sản phẩm và nhân tố sản xuất HS nêu được (ví dụ: bánh kẹo cần nguyên liệu nông sản, đường, bao bì, thị trường tiêu thụ; áo quần cần lao động và nguyên liệu vải; điện thắp sáng cần nguồn điện và lưới điện). Từ đó HS xác định được nhiệm vụ: tìm hiểu cơ chế phân bố của một số ngành công nghiệp.

Nêu được vị trí khai thác than nổi bật ở Quảng Ninh; giải thích được đặc điểm của ngành dầu khí gắn thềm lục địa và chuỗi khai thác – vận chuyển – chế biến; hiểu bể trầm tích là khái niệm địa chất không đồng nhất với đơn vị hành chính.

HS làm việc nhóm 4 người, dùng Atlat và bản đồ công nghiệp để tìm địa bàn khai thác than nổi bật (Quảng Ninh) và địa bàn dầu khí gắn thềm lục địa. Hoàn thành Phiếu học tập số 1, câu 1–3. Nhóm sử dụng học liệu NeoEdu (phần bài giảng về than và dầu khí) để kiểm tra lại thông tin.

Kết quả nhóm trên Phiếu học tập số 1 (câu 1–3):

• Than nổi bật ở Quảng Ninh; khai thác than gắn với vận chuyển và chế biến để đưa sản phẩm ra thị trường.
• Dầu khí gắn với thềm lục địa; sản xuất theo chuỗi khai thác – vận chuyển – chế biến.
• Bể trầm tích là khái niệm địa chất (chỉ cấu trúc địa chất có khả năng chứa than, dầu khí), không đồng nhất với một tỉnh; không dùng tên bể để gọi đơn vị hành chính cấp tỉnh.

Trình bày được các nguồn điện và vai trò của lưới điện, vận hành; giải thích được vì sao không thể suy ra tình trạng thiếu điện chỉ từ tổng công suất đặt; phân biệt công suất đặt và sản lượng điện.

HS làm việc nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1, câu 4–6 về các loại nguồn điện (thủy điện miền núi, nhiệt điện gắn nhiên liệu và thị trường, điện gió, điện mặt trời), vai trò của lưới điện và câu hỏi tình huống: "Tổng công suất đặt lớn thì có chắc không thiếu điện không?" GV hướng dẫn HS đọc khái niệm Điện lực trong bài.

Kết quả nhóm trên Phiếu học tập số 1 (câu 4–6):

• Thủy điện miền núi phụ thuộc địa hình và nguồn nước; nhiệt điện gắn nhiên liệu và thị trường tiêu thụ; điện gió và điện mặt trời phát triển ở nơi thuận điều kiện tự nhiên.
• Điện cần cả nguồn và lưới; lưới điện và vận hành giúp đưa điện từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ.
• Điện lực là sản xuất và cung cấp điện theo hệ thống.
• Không thể kết luận thiếu điện chỉ từ tổng công suất đặt vì còn phụ thuộc khả dụng của nhà máy, thời gian phát và khả năng truyền tải.
• Công suất đặt là khả năng phát điện danh định (MW); sản lượng điện là năng lượng phát trong một thời gian (MWh, kWh).

So sánh được nhân tố phân bố của chế biến thực phẩm, dệt may, giày dép và điện tử, máy vi tính; nêu được định hướng chung của công nghiệp; hiểu khái niệm công nghiệp hỗ trợ.

Kĩ thuật trạm: lớp chia 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một trạm. Trạm 1: Chế biến thực phẩm và đồ uống (nguyên liệu, dân cư, thị trường). Trạm 2: Dệt, trang phục và giày dép (lao động, công nghệ, nguyên liệu, tiêu chuẩn, chuỗi sản xuất). Trạm 3: Điện tử, máy vi tính (đầu tư, nhân lực, chuỗi cung ứng; xuất khẩu lớn không đồng nghĩa giá trị nội địa). Trạm 4: Định hướng chung và khái niệm (chế biến sâu, công nghiệp hỗ trợ, đổi mới, sản xuất sạch; Chế biến thực phẩm là biến nông thủy sản thành sản phẩm thực phẩm; Công nghiệp hỗ trợ là cung cấp đầu vào linh kiện cho chuỗi sản xuất). Sau 6 phút, HS quay về nhóm gốc và chia sẻ.

Bảng ghi của nhóm gốc gồm bốn nội dung:

• Chế biến thực phẩm: nhân tố nguyên liệu, dân cư và thị trường.
• Dệt, trang phục, giày dép: lao động, công nghệ, nguyên liệu, tiêu chuẩn; giày dép gắn chuỗi sản xuất, thiết kế và xuất khẩu.
• Điện tử, máy vi tính: đầu tư, nhân lực và chuỗi cung ứng; giá trị xuất khẩu khác giá trị nội địa.
• Định hướng: tăng chế biến sâu, công nghiệp hỗ trợ, đổi mới và sản xuất sạch; Công nghiệp hỗ trợ là cung cấp đầu vào linh kiện cho chuỗi sản xuất.

Củng cố kiến thức về khai thác than, nhận định đúng sai, khái niệm và tính tỉ lệ phần trăm thay đổi.

HS làm việc cá nhân rồi đổi chéo bài cho bạn bên cạnh, dùng học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác) để kiểm tra. Đề gồm: (1) Phân bố khai thác than nổi bật ở tỉnh nào theo bản chỉnh lí? A. Đồng Tháp; B. Quảng Ninh; C. Cà Mau; D. Vĩnh Long. (2) Chọn hai nhận định đúng về một số ngành công nghiệp: A. Điện cần cả nguồn và lưới; B. Công suất đặt bằng sản lượng điện năm; C. Giá trị xuất khẩu khác giá trị nội địa; D. Mọi ngành chế biến đều có cùng nhân tố vị trí. (3) Ghép thuật ngữ với đặc trưng: Điện lực, Chế biến thực phẩm, Công nghiệp hỗ trợ. (4) Mô hình sản xuất có sản lượng năm 1 là 100 nghìn tấn, năm 2 là 115 nghìn tấn. Tăng bao nhiêu %?

Đáp án:
(1) B – Quảng Ninh.
(2) A và C – Điện cần cả nguồn và lưới; Giá trị xuất khẩu khác giá trị nội địa. B và D sai.
(3) Điện lực là sản xuất và cung cấp điện theo hệ thống; Chế biến thực phẩm là biến nông thủy sản thành sản phẩm thực phẩm; Công nghiệp hỗ trợ là cung cấp đầu vào linh kiện cho chuỗi sản xuất.
(4) $\dfrac{115-100}{100}\times 100 = 15\%$; tăng 15%.

Đánh giá đúng sai từng nhận định, sửa khẳng định sai và nêu được giới hạn kết luận dựa trên chứng cứ; so sánh được nhân tố phân bố của hai ngành.

HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm: (1) Đánh giá các nhận định: a) Điện cần cả nguồn và lưới; b) Giá trị xuất khẩu khác giá trị nội địa; c) Công suất đặt bằng sản lượng điện năm; d) Mọi ngành chế biến đều có cùng nhân tố vị trí. (2) Một bạn khẳng định: "Công suất đặt bằng sản lượng điện năm". Hãy sửa nhận định, giải thích và nêu một ví dụ hoặc điều kiện giới hạn. (3) So sánh nhân tố phân bố chế biến trái cây với điện tử và nêu một liên kết cần cải thiện mỗi ngành.

Đáp án và gợi ý:
(1) a Đúng; b Đúng; c Sai; d Sai. Không suy từ một nhân tố thành nguyên nhân duy nhất.
(2) Sửa: Công suất đặt là khả năng phát điện danh định (MW); sản lượng điện là năng lượng phát trong một thời gian (MWh). Hai đại lượng khác nhau nên không đồng nhất. Ví dụ: nguồn 10 MW phát đều 5 giờ tạo $10 \times 5 = 50$ MWh; nếu dừng máy hoặc giảm công suất thì sản lượng giảm dù công suất đặt không đổi.
(3) Chế biến trái cây cần nguyên liệu đạt chuẩn, chuỗi lạnh và thị trường; cần hợp đồng và bảo quản để giảm ảnh hưởng mùa vụ. Điện tử cần nhân lực kĩ thuật, hạ tầng và nhà cung ứng; cần tăng liên kết công nghiệp hỗ trợ và thiết kế. Cả hai đều phải quản lí năng lượng và chất thải, không chỉ dựa vào ưu đãi đất.

Vận dụng kiến thức về nhân tố phân bố, chuỗi sản xuất và định hướng phát triển để đề xuất giải pháp cải thiện cho một ngành công nghiệp gần gũi với HS.

Mỗi nhóm chọn một ngành công nghiệp có ở địa phương (chế biến nông sản, dệt may, giày dép, điện hoặc ngành khác HS biết rõ). Nhóm trả lời ba câu: (1) Ngành này phân bố ở đâu, dựa trên nhân tố nào? (2) Chuỗi sản xuất của ngành này gồm những khâu nào? (3) Đề xuất một giải pháp theo định hướng chế biến sâu, công nghiệp hỗ trợ hoặc sản xuất sạch, và nêu giới hạn kết luận (những gì chưa đủ chứng cứ để khẳng định).

Phiếu trả lời nhóm (dạng sơ đồ hoặc đoạn văn ngắn) gồm: tên ngành, nhân tố phân bố chính, sơ đồ chuỗi sản xuất (ví dụ: nguyên liệu → chế biến → đóng gói → tiêu thụ), một giải pháp cụ thể và một dòng nêu giới hạn kết luận (ví dụ: "Chưa có số liệu về chất thải nên chưa thể kết luận hiệu quả môi trường").