Giáo án Bài 15. Thực hành: Tìm hiểu vai trò, tình hình phát triển và chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản

Huy động hiểu biết về các chỉ tiêu đo lường ngành nông, lâm nghiệp, thuỷ sản; xác định nhiệm vụ của bài thực hành.

GV đưa hai nhận định lên bảng: (1) “Năm 2024, giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 2056,4 nghìn tỉ đồng.” (2) “Năm 2024, giá trị tăng thêm lâm nghiệp tăng 5,03% so với năm 2023.”
Câu hỏi: Hai con số này cùng nói về một ngành nhưng khác nhau ở điểm nào? Có thể so sánh trực tiếp để kết luận lâm nghiệp đóng góp lớn nhất không? Vì sao?

• Nhận định (1) là giá trị sản xuất (quy mô, nghìn tỉ đồng); nhận định (2) là tốc độ tăng của giá trị tăng thêm (%).
• Không thể so sánh trực tiếp: hai chỉ tiêu khác nhau về bản chất và đơn vị; tốc độ 5,03% cao nhất không cho biết đóng góp lớn nhất do quy mô ban đầu khác nhau.
• Nhiệm vụ bài học: tính tỉ trọng, vẽ biểu đồ quy mô và cơ cấu 2010–2024, nhận xét và nêu giới hạn kết luận.

Phân biệt giá trị tăng thêm, tốc độ tăng, điểm phần trăm và giá trị sản xuất; nêu điều kiện để cộng và so sánh số liệu.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4, dùng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào một ô, sau đó nhóm thống nhất ý chung ở giữa bàn.
Nhiệm vụ: ghép thuật ngữ với định nghĩa; nêu quy tắc cộng và so sánh; xác định bảng 2010–2024 thuộc loại chỉ tiêu nào.

• Giá trị tăng thêm: phần giá trị sau chi phí trung gian.
• Tốc độ tăng: mức tăng so với giá trị ban đầu, tính bằng %.
• Điểm phần trăm: chênh lệch hai tỉ lệ phần trăm (ví dụ thuỷ sản từ 20% lên 25% tăng 5 điểm phần trăm, còn tốc độ tăng tỉ trọng là 25%).
• Quy tắc: chỉ cộng và so sánh các giá trị cùng chỉ tiêu, đơn vị, hệ giá và năm; không cộng tấn lúa với mét khối gỗ.
• Bảng số liệu 2010–2024 là giá trị sản xuất (đơn vị nghìn tỉ đồng), không phải giá trị tăng thêm GDP và không nêu hệ giá nên không gọi chênh lệch là tăng sản lượng thực.

Tính được tổng giá trị và tỉ trọng từng ngành năm 2010 và 2024; nhận xét thay đổi về quy mô và cơ cấu.

HS làm việc theo cặp đôi: một bạn tính số liệu năm 2010, một bạn tính năm 2024, sau đó kiểm tra chéo và điền vào Phiếu học tập số 2.
Công thức tỉ trọng: tỉ trọng = giá trị ngành : tổng × 100 (%). Kiểm tra: tổng ba ngành phải bằng tổng từng năm.

Năm 2010 (tổng 876,0 nghìn tỉ đồng):

• Nông nghiệp: 675,4 : 876,0 × 100 ≈ 77,10%.
• Lâm nghiệp: 22,8 : 876,0 × 100 ≈ 2,60%.
• Thuỷ sản: 177,8 : 876,0 × 100 ≈ 20,30%.
  Năm 2024 (tổng 2762,8 nghìn tỉ đồng):
• Nông nghiệp: 2056,4 : 2762,8 × 100 ≈ 74,43%.
• Lâm nghiệp: 81,7 : 2762,8 × 100 ≈ 2,96%.
• Thuỷ sản: 624,7 : 2762,8 × 100 ≈ 22,61%.
  Nhận xét: tổng tăng 1886,8 nghìn tỉ đồng, gấp khoảng 3,15 lần; nông nghiệp vẫn lớn nhất nhưng giảm khoảng 2,67 điểm phần trăm; lâm nghiệp tăng 0,36 điểm phần trăm; thuỷ sản tăng 2,31 điểm phần trăm.

Vẽ được hai biểu đồ tròn có diện tích tỉ lệ với tổng giá trị, có chú giải, năm, tổng và đơn vị; rút ra nhận xét từ biểu đồ.

Nhóm 4 HS vẽ hai hình tròn trên giấy A3 theo Phiếu học tập số 2 (phần bán kính và góc quạt). Quy ước: chọn bán kính năm 2010 là 45 đơn vị; bán kính năm 2024 là 45√(2762,8 : 876,0) ≈ 79,92 đơn vị; góc mỗi quạt = tỉ trọng × 3,6°.
Nhiệm vụ: vẽ, tô màu ba ngành, ghi chú giải, ghi năm, tổng và đơn vị nghìn tỉ đồng.

Thông số biểu đồ:

• Năm 2010: bán kính 45; góc nông nghiệp ≈ 277,6°, lâm nghiệp ≈ 9,4°, thuỷ sản ≈ 73,1°.
• Năm 2024: bán kính ≈ 79,92; góc nông nghiệp ≈ 267,9°, lâm nghiệp ≈ 10,7°, thuỷ sản ≈ 81,4°.
  Chú giải: nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản; ghi “Tổng 2010: 876,0 nghìn tỉ đồng” và “Tổng 2024: 2762,8 nghìn tỉ đồng”. Biểu đồ thể hiện đồng thời quy mô (diện tích hình tròn) và cơ cấu (các quạt).
  Nhận xét: hình tròn 2024 lớn hơn hình 2010 nên quy mô tăng; quạt nông nghiệp vẫn chiếm phần lớn nhưng thu hẹp; quạt thuỷ sản mở rộng.

Củng cố khái niệm, quy tắc so sánh và cách đánh giá tăng trưởng; phát hiện và sửa các quan niệm sai thường gặp.

Bài tập 1 (chọn đáp án): Có thể cộng trực tiếp chỉ tiêu nào để tính tổng giá trị ba ngành? A. Tấn lúa với m³ gỗ; B. Tỉ lệ tăng của ba ngành; C. Năng suất ha với kim ngạch USD; D. Các giá trị cùng đơn vị, cùng hệ giá, cùng năm.
Bài tập 2 (chọn hai ý đúng): A. Tốc độ tăng khác đóng góp tăng trưởng; B. Ngành tăng nhanh nhất luôn đóng góp lớn nhất; C. Cơ cấu cần tổng thể thống nhất; D. Cộng mọi sản lượng khác đơn vị cho tổng ngành.
Bài tập 3 (đúng/sai): a) Tốc độ tăng khác đóng góp tăng trưởng; b) Cơ cấu cần tổng thể thống nhất; c) Ngành tăng nhanh nhất luôn đóng góp lớn nhất; d) Cộng mọi sản lượng khác đơn vị cho tổng ngành.
Bài tập 4 (ghép): Giá trị tăng thêm – phần giá trị sau chi phí trung gian; Tốc độ tăng – mức tăng so giá trị ban đầu; Điểm phần trăm – chênh lệch hai tỉ lệ phần trăm.
Bài tập 5 (điền): Bảng cơ cấu thuỷ sản từ 20% lên 25%: tăng bao nhiêu điểm phần trăm?
Bài tập 6 (sửa nhận định): Một bạn nói “Ngành tăng nhanh nhất luôn đóng góp lớn nhất”. Hãy sửa và nêu ví dụ.

Đáp án:

• Bài 1: D. Chỉ cộng các giá trị cùng chỉ tiêu, đơn vị, hệ giá, năm.
• Bài 2: A và C.
• Bài 3: a) Đúng; b) Đúng; c) Sai; d) Sai. Tốc độ tăng cao không đồng nghĩa đóng góp lớn vì còn phụ thuộc quy mô; không cộng số liệu khác đơn vị.
• Bài 4: Giá trị tăng thêm – phần giá trị sau chi phí trung gian; Tốc độ tăng – mức tăng so giá trị ban đầu; Điểm phần trăm – chênh lệch hai tỉ lệ phần trăm.
• Bài 5: 25 − 20 = 5 điểm phần trăm (tốc độ tăng tỉ trọng là 25%, khác đơn vị).
• Bài 6: Sửa: “Ngành tăng tốc độ nhanh nhất không nhất thiết đóng góp lớn nhất, vì đóng góp còn phụ thuộc quy mô ban đầu.” Ví dụ: ngành A từ 10 lên 12 tăng 20% nhưng chỉ thêm 2; ngành B từ 100 lên 110 tăng 10% nhưng thêm 10.

Vận dụng quy trình tính tỉ trọng, vẽ biểu đồ và nêu giới hạn kết luận để đánh giá tình hình ngành nông, lâm nghiệp, thuỷ sản ở địa phương.

Trên lớp: nhóm lập danh sách 3 tiêu chí kiểm tra một kết luận về tăng trưởng ngành (chỉ tiêu, đơn vị, hệ giá, năm, quy mô ban đầu).
Về nhà: mỗi HS chọn một tỉnh/thành phố, tìm số liệu giá trị sản xuất hoặc tỉ trọng nông, lâm nghiệp, thuỷ sản của hai năm trong Niên giám thống kê hoặc báo cáo chính thức, tính tỉ trọng, vẽ biểu đồ tròn và viết 5–7 câu nhận xét kèm giới hạn kết luận.

• Danh sách 3 tiêu chí: (1) cùng chỉ tiêu và đơn vị; (2) cùng hệ giá và năm; (3) xét cả quy mô ban đầu trước khi nêu đóng góp lớn nhất.
• Sản phẩm về nhà: bảng tính tỉ trọng có đủ công thức, biểu đồ tròn có chú giải, năm, tổng và đơn vị; đoạn nhận xét nêu rõ một kết luận và một giới hạn (ví dụ: số liệu giá trị sản xuất không phản ánh trực tiếp tăng sản lượng thực).