Giáo án Bài 9. Quyền và nghĩa vụ của công dân về sở hữu tài sản và tôn trọng tài sản của người khác

Huy động kinh nghiệm của HS về việc mượn, cho mượn và giữ tài sản của người khác; xác định vấn đề cần giải quyết: giữ tài sản của người khác có đồng nghĩa với có quyền bán không?

GV đưa tình huống mô hình: P cho Q mượn máy ảnh một tuần chỉ để chụp bài học. Q định bán máy để mua máy khác và trả tiền sau, nói đang giữ máy nên có đủ quyền chủ sở hữu. P không đồng ý bán. HS trả lời nhanh các câu hỏi: (1) Q có quyền bán máy của P không? (2) Vì sao em nghĩ như vậy? (3) Nếu em là P, em sẽ làm gì?

Mỗi HS ghi vào vở câu trả lời ban đầu (dự đoán). Lớp thống nhất vấn đề cần giải quyết: Phân biệt giữ, dùng theo mượn với quyền sở hữu; xác định quyền và nghĩa vụ của người đang giữ tài sản của người khác. Câu trả lời ban đầu sẽ được đối chiếu lại ở cuối tiết 2.

Giải thích được khái niệm quyền sở hữu và dấu hiệu cụ thể của chiếm hữu, sử dụng, định đoạt; phân biệt được quyền của chủ sở hữu với quyền của người mượn, thuê.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc nội dung bài giảng, điền bảng phân biệt ba quyền và xác định xem trong tình huống P, Q đang thực hiện quyền nào. Câu hỏi gợi mở: (1) Quyền sở hữu gồm những quyền nào? (2) Dấu hiệu nhận biết từng quyền là gì? (3) Người mượn máy có được thực hiện quyền nào và không được thực hiện quyền nào?

Kết quả: Phiếu học tập số 1 hoàn thiện. Kiến thức HS rút ra: Quyền sở hữu gồm chiếm hữu (nắm giữ, chi phối theo quy định), sử dụng (khai thác công dụng, hưởng hoa lợi, lợi tức) và định đoạt (quyết định số phận pháp lí hoặc thực tế của tài sản trong giới hạn luật định). Người mượn được giữ và sử dụng theo thỏa thuận nhưng không tự có quyền bán tài sản; mượn không phải là chuyển quyền sở hữu.

Nêu được nghĩa vụ bảo quản, trả tài sản đúng thỏa thuận và không chiếm giữ trái luật; nêu được cách xử lí khi nhặt được tài sản và khi quyền sở hữu bị xâm hại.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm hai phần: (1) Liệt kê các việc công dân cần làm và không được làm khi giữ tài sản của người khác. (2) Nêu cách xử lí khi nhặt được tài sản và khi quyền bị xâm hại. Câu hỏi gợi mở: Vì sao nhặt được đồ không có nghĩa là được quyền bán ngay? Khi quyền sở hữu bị xâm hại, em nên tìm biện pháp nào?

Kết quả: Phiếu học tập số 2 hoàn thiện. Kiến thức HS rút ra: Công dân cần bảo quản, trả tài sản đúng thỏa thuận; không tự lấy, hủy hoại, chiếm giữ trái luật. Nhặt được đồ không tự đồng nghĩa có quyền bán ngay; các trường hợp tài sản thất lạc có quy định xử lí riêng. Khi quyền bị xâm hại, tìm biện pháp bảo vệ không trái luật và dùng kênh có thẩm quyền; không tự ý trả đũa hay tự xử lí.

Vận dụng được khái niệm và nghĩa vụ đã học để giải các bài tập tình huống; phân tích sai lầm của Q và chọn cách xử lí có căn cứ.

HS làm bài tập 1 đến bài tập 5 (trắc nghiệm, ghép đôi, đánh giá đúng sai) trên học liệu NeoEdu hoặc trên phiếu in. Sau đó, cả lớp cùng làm bài tập 6: “Phân tích sai lầm của Q và cách xử lí trước khi máy bị bán.” Bài tập 7 và 8 được GV dùng làm câu hỏi mở nếu còn thời gian.
Bài tập 1: Ghép “Giữ máy theo việc mượn” với “Nắm giữ có phạm vi thỏa thuận”; “Chụp bài học theo cho phép” với “Sử dụng đúng mục đích”; “Chủ sở hữu quyết định bán hợp pháp” với “Thực hiện quyền định đoạt”.
Bài tập 2: Nhận định nào đúng về tình huống P, Q? A. Giữ máy một tuần tự chuyển mọi quyền sở hữu sang Q. B. Hứa trả tiền sau luôn làm việc bán tài sản người khác hợp pháp. C. P mất mọi quyền vì đã cho mượn dù không thỏa thuận chuyển sở hữu. D. Q được giữ, dùng trong phạm vi mượn, không tự có quyền bán máy của P.
Bài tập 3: Đánh giá đúng/sai: a) Chủ sở hữu thực hiện quyền trong giới hạn không trái luật, không xâm hại quyền hợp pháp người khác. b) Mọi người đang giữ một tài sản đều có quyền tự bán hoặc tặng tài sản đó.
Bài tập 4: Quyền Q chưa tự có khi mượn máy để học là gì? A. Giữ máy đúng thỏa thuận. B. Dùng chụp bài theo phép. C. Bảo quản máy để trả. D. Tự bán máy của P.
Bài tập 5: Giữ tài sản của người khác đúng thỏa thuận có chứng minh mình sở hữu không? A. Có; mượn luôn là tặng. B. Không; người không sở hữu thì không bao giờ được giữ vật. C. Không; cần căn cứ chuyển sở hữu, giữ/dùng khác định đoạt. D. Có; cứ giữ vật là toàn quyền bán.
Bài tập 6: Phân tích sai lầm của Q và cách xử lí trước khi máy bị bán.

Đáp án:
Bài tập 1: Giữ máy theo việc mượn – Nắm giữ có phạm vi thỏa thuận; Chụp bài học theo cho phép – Sử dụng đúng mục đích; Chủ sở hữu quyết định bán hợp pháp – Thực hiện quyền định đoạt.
Bài tập 2: Đáp án D. Mượn không phải chuyển quyền sở hữu; nắm giữ, sử dụng có căn cứ và định đoạt là các quyền cần phân biệt theo thỏa thuận, luật.
Bài tập 3: a) Đúng. b) Sai. Giữ, dùng theo mượn hoặc thuê không tự chuyển sở hữu, không tự có quyền bán hoặc tặng tài sản.
Bài tập 4: Đáp án D. Mượn chỉ cho phạm vi giữ và dùng, không tự chuyển quyền định đoạt.
Bài tập 5: Đáp án C. Chiếm hữu có thể có căn cứ mà không là sở hữu; không tuyệt đối hóa cả hai hướng.
Bài tập 6 (câu trả lời mẫu): Q nhầm giữ với sở hữu và nhầm bán với dùng theo mượn. Cần dừng giao dịch, bảo quản máy và trả máy theo thỏa thuận; nếu Q có mục đích khác thì phải trao đổi, xin phép P. P có thể yêu cầu trả máy, giữ chứng cứ (tin nhắn, thỏa thuận) và tìm kênh bảo vệ hợp pháp; không tự đánh hay giam Q.
Gợi ý chấm bài tập 6 (thang 1 điểm): 0,5 cho nêu đúng nội dung chính (Q nhầm giữ với sở hữu, nhầm bán với dùng theo mượn); 0,4 cho phần cách xử lí (dừng giao dịch, bảo quản, trả máy, yêu cầu trả, giữ chứng cứ, dùng kênh hợp pháp); 0,1 cho diễn đạt rõ ràng và tôn trọng người liên quan.

Vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế để viết hướng dẫn ứng xử khi nhặt được tài sản, vừa bảo vệ tài sản vừa bảo vệ dữ liệu cá nhân của chủ sở hữu.

Tình huống: Em nhặt được một chiếc ví ở sân trường, trong ví có tiền mặt, thẻ học sinh và một số giấy tờ có ảnh, số điện thoại của chủ ví. Nhóm viết “Hướng dẫn cho học sinh khi nhặt được ví” gồm 4–5 bước, trả lời: Em làm gì với tiền và giấy tờ? Em báo cho ai? Em có đăng thông tin lên mạng xã hội để tìm chủ ví không? Vì sao?

Kết quả: Bản hướng dẫn 4–5 bước của nhóm. Nội dung chính đúng: Không tự dùng tiền, không đăng toàn bộ giấy tờ lên mạng. Báo người phụ trách hoặc giao nơi tiếp nhận phù hợp, ghi nhận việc giao; tìm chủ qua kênh an toàn theo quy định; chỉ chia sẻ thông tin cần thiết. Không suy đoán rằng nếu chưa ai nhận thì tài sản tự thuộc về mình.