Giáo án Bài 10. Quyền và nghĩa vụ của công dân trong hôn nhân và gia đình

Nhận diện vấn đề pháp lí và đạo đức trong tình huống giả định, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV trình chiếu tình huống: M nam 19 tuổi 11 tháng, N nữ đủ 18 tuổi; cả hai nói tự nguyện; gia đình muốn tổ chức lễ ngay và cho rằng tự nguyện đủ xóa mọi điều kiện khác; chưa có hồ sơ về các điều kiện còn lại. HS trả lời nhanh: Theo em, M và N đã đủ điều kiện kết hôn chưa? Vì sao? Tự nguyện có đủ thay mọi điều kiện không?

Sau phần khởi động, HS nêu được: (1) Chưa thể kết luận đã đủ điều kiện, vì M chưa đủ 20 tuổi và chưa có đủ thông tin về các điều kiện còn lại. (2) Tự nguyện là một điều kiện, không thay thế được điều kiện tuổi và đăng ký. (3) Nhiệm vụ: tìm hiểu điều kiện kết hôn, nguyên tắc và quyền nghĩa vụ trong gia đình để đánh giá tình huống.

Nêu được điều kiện kết hôn theo Điều 8 và yêu cầu đăng ký theo Điều 9; phân biệt điều kiện về tuổi, tự nguyện, trường hợp cấm và đăng ký.

HS làm việc theo nhóm 4 người với kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi: (1) Kể tên các điều kiện kết hôn theo Điều 8 và ngưỡng tuổi của nam, của nữ. (2) Việc đăng ký kết hôn theo Điều 9 yêu cầu gì? Tổ chức lễ có phải là đăng ký hợp pháp không? (3) Vì sao tuổi phải tính đủ tại thời điểm áp dụng, không làm tròn? (4) Tự nguyện có thay thế được điều kiện nào khác không?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: điều kiện kết hôn (tự nguyện; nam đủ 20, nữ đủ 18; không mất năng lực hành vi dân sự; không thuộc trường hợp cấm); đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền là yêu cầu theo Điều 9; tổ chức lễ không tự là đăng ký hợp pháp; tuổi tính đủ, không làm tròn; mỗi điều kiện là một yêu cầu riêng, không thay thế nhau. Kết luận HS rút ra: Kết hôn hợp pháp cần đồng thời đủ các điều kiện và đăng ký theo luật.

Nêu được nguyên tắc hôn nhân và gia đình; giải thích được quyền, nghĩa vụ của vợ chồng và của cha mẹ, con theo Điều 19–23; nhận diện hành vi cấm.

HS làm việc theo cặp đôi kết hợp nhóm, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi: (1) Kể tên các nguyên tắc của hôn nhân và gia đình. (2) Vợ chồng có những nghĩa vụ tôn trọng, chăm sóc, chia sẻ việc gia đình, tôn trọng học tập và nghề nghiệp nào? (3) Quan hệ cha mẹ – con có quyền và nghĩa vụ gì? Điều gì bị cấm? (4) Điều gì được luật cấm: tảo hôn, cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn, bạo lực gia đình?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm: nguyên tắc (hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng, chăm sóc, cùng chia sẻ việc gia đình); quyền nghĩa vụ vợ chồng (tôn trọng, chăm sóc, chia sẻ việc nhà, thỏa thuận nơi cư trú, tôn trọng danh dự và niềm tin, tạo điều kiện học tập, nghề nghiệp); quyền nghĩa vụ cha mẹ – con (chăm sóc, giáo dục, phụng dưỡng theo điều kiện; không dùng vai vế để bạo hành hay bóc lột); các hành vi cấm (tảo hôn, cưỡng ép, lừa dối, cản trở kết hôn, bạo lực gia đình). Kết luận: Quan hệ gia đình không phải quyền sở hữu người khác.

Giải thích được bình đẳng giữa vợ chồng và việc tôn trọng quyền của mỗi thành viên; phân biệt được tự nguyện giải quyết mâu thuẫn với chịu đựng bạo lực; nhận diện đúng quy định về công nhận quan hệ hôn nhân.

GV tổ chức trao đổi cả lớp với ba câu hỏi: (1) Vợ chồng bình đẳng thể hiện ở những việc nào? (2) Tự nguyện giải quyết mâu thuẫn khác với chịu đựng bạo lực vì giữ gia đình ở điểm nào? (3) Điều 8 khoản 2 nêu điều gì và cần hiểu đúng như thế nào?

HS nêu được: (1) Bình đẳng thể hiện ở việc tôn trọng lựa chọn học tập, nghề nghiệp hợp pháp, chia sẻ việc gia đình, thỏa thuận nơi cư trú. (2) Tự nguyện giải quyết mâu thuẫn là đối thoại trên cơ sở an toàn, tôn trọng; không phải im lặng chịu đựng bạo lực. (3) Điều 8 khoản 2: Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính; quy định này là về công nhận quan hệ hôn nhân, không được hiểu là cho phép kì thị hoặc xâm hại phẩm giá, quyền hợp pháp của bất kì ai.

Vận dụng kiến thức đã học để giải các bài tập về điều kiện kết hôn, đăng ký và quyền, nghĩa vụ trong gia đình, qua đó tự kiểm tra mức độ hiểu bài.

Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp (làm việc cặp đôi bằng thẻ ghép cặp). Bài 2 đến Bài 5: Trắc nghiệm nhanh, HS giơ thẻ A, B, C, D hoặc chọn trên học liệu số NeoEdu. Bài 6: Đánh giá đúng/sai hai nhận định (làm cá nhân, sau đó đối chiếu cặp đôi). Các đề dùng tình huống M, N: M nam 19 tuổi 11 tháng, N nữ đủ 18; cả hai nói tự nguyện; gia đình muốn tổ chức lễ ngay, cho rằng tự nguyện đủ xóa mọi điều kiện khác; chưa có hồ sơ về các điều kiện còn lại.

Đáp án: Bài 1: Hai bên tự quyết không bị ép – Điều kiện tự nguyện; Nam đủ 20, nữ đủ 18 theo luật – Ngưỡng tuổi phải tính đủ; Đăng ký đúng thẩm quyền – Yêu cầu xác lập theo luật. Bài 2: C (M chưa đạt ngưỡng tuổi nam đủ 20; tự nguyện và tổ chức lễ không tự thay điều kiện, đăng ký). Bài 3: a) Đúng (vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lựa chọn học tập, nghề nghiệp hợp pháp và chia sẻ việc gia đình); b) Sai (cưỡng ép, bạo lực không được luật cho phép). Bài 4: C (nam phải đủ 20 tuổi; không làm tròn; điều kiện của người kia không thay thế). Bài 5: B (đăng ký là yêu cầu luật định; lễ không thay thế, không tự có giá trị pháp lí kết hôn theo Điều 9). Bài 6 (tự luận, đủ ý điểm): Biết M thiếu tuổi, N đạt ngưỡng nữ và hai người nói tự nguyện; chưa biết điều kiện khác nên không thể tuyên là đã đủ kết hôn; không tổ chức việc kết hôn khi chưa đủ tuổi; tìm thông tin chính thức; nếu bị ép thì được hỗ trợ; chờ đáp ứng đầy đủ điều kiện và đăng ký theo luật. Lưu ý: không đưa thủ tục cá nhân từ hồ sơ thiếu.

Vận dụng nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng và tự nguyện để đề xuất cách đối thoại trong tình huống thực tế về quyền học tập, nghề nghiệp của vợ hoặc chồng; có ý thức ứng xử đúng với người thân.

Tình huống: Vợ muốn học thêm kỹ năng để nâng cao công việc; chồng phản đối chỉ vì cho rằng phụ nữ phải ở nhà. Nhiệm vụ: Mỗi nhóm 4 HS đóng vai vợ, chồng, người quan sát và người ghi chép; thảo luận và đề xuất cách trao đổi để đi đến thỏa thuận về lịch học, chi phí, chăm sóc con và công việc của cả hai, đồng thời tôn trọng quyền học tập và nghề nghiệp hợp pháp. Về nhà: Viết 5–7 dòng đề xuất cách đối thoại cho một tình huống trong gia đình em (không nêu thông tin cá nhân).

Kịch bản đối thoại ngắn (3–4 câu mỗi lượt) thể hiện: lắng nghe, nêu lí do, cùng thỏa thuận về việc chia sẻ công việc gia đình và chi phí; không dùng giới hoặc ép buộc để cấm. Sản phẩm về nhà: đoạn văn 5–7 dòng nêu ý kiến đối thoại tôn trọng, có căn cứ vào nguyên tắc bình đẳng và tự nguyện trong Luật Hôn nhân và gia đình.