Giáo án Bài 15. Công pháp quốc tế về dân cư, lãnh thổ và chủ quyền quốc gia

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về công dân, người nước ngoài, người không quốc tịch; xác định vấn đề cần giải quyết của bài là quốc tịch và cư trú khác với dân tộc, nơi ở hay ngôn ngữ như thế nào.

GV nêu tình huống: “Anh An sinh ra ở nước A, bố mẹ là người nước A, nhưng từ nhỏ sống lâu năm ở nước B, nói thành thạo tiếng nước B và có cùng dân tộc với nhiều người nước B. Theo em, anh An có tự động là công dân nước B không?”
HS trả lời nhanh cá nhân ra giấy nháp (Đúng/Sai, kèm lí do), sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.
Câu hỏi phụ GV đặt ra: (1) Quốc tịch dựa trên tiêu chí nào? (2) Người nước ngoài và người không quốc tịch khác nhau ở điểm nào? (3) Dân tộc, nơi đang sống và ngôn ngữ có quyết định quốc tịch không?

Câu trả lời ban đầu của HS: “Không tự động là công dân nước B; quốc tịch là mối liên hệ pháp lí giữa cá nhân và nhà nước, cần căn cứ pháp luật, không đồng nhất với dân tộc, nơi đang sống hay ngôn ngữ.”
GV ghi lên bảng hai ý: (a) Quốc tịch là mối liên hệ pháp lí giữa cá nhân và nhà nước; (b) Sống lâu ở nước khác hoặc cùng ngôn ngữ không tự động đổi quốc tịch. Đây là quan niệm sai thường gặp cần sửa.
Vấn đề mở đầu của bài: Dân cư, lãnh thổ và chủ quyền quốc gia được luật quốc tế điều chỉnh như thế nào?

Nêu được thành phần dân cư quốc gia; phân biệt công dân, người nước ngoài, người không quốc tịch; giải thích được quyền, nghĩa vụ và điều kiện của cư trú chính trị, bảo hộ công dân và trục xuất.

Nhóm 4 HS học theo kỹ thuật khăn trải bàn. Mỗi HS nhận một vùng trên khăn trải bàn (Công dân; Người nước ngoài; Người không quốc tịch; Cư trú, bảo hộ, trục xuất ở giữa). HS đọc nội dung mục “Hiểu bản chất và phân biệt” và “Cư trú, bảo hộ và bảo vệ quyền con người” trong sách hoặc trang bài học, rồi hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi định hướng: (1) Công dân được quốc gia bảo hộ theo cơ chế nào? (2) Người nước ngoài có những quyền và nghĩa vụ gì, có khác công dân ở điểm nào? (3) Vì sao không được tự ý bạo lực hay đuổi người nước ngoài vì xuất thân?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, kết quả chính:

• Công dân: người có quốc tịch của quốc gia đang xét; được quốc gia bảo hộ theo pháp luật.
• Người nước ngoài: người có quốc tịch nước khác; có quyền con người, chịu nghĩa vụ theo luật sở tại và điều ước áp dụng; quyền chính trị cụ thể có thể khác công dân.
• Người không quốc tịch: không được nước nào coi là công dân theo pháp luật; vẫn có quyền con người và nghĩa vụ theo quy định áp dụng.
• Cư trú chính trị, bảo hộ và trục xuất: phải có điều kiện, căn cứ, thẩm quyền pháp lí; không phải quyền tư nhân tự bắt, đuổi người khác vì xuất thân; trục xuất không do một nhóm dân tự quyết.
  Kết luận HS rút ra: Khác quốc tịch không cho phép tư nhân dùng bạo lực hay tước tài sản của người khác.

Nêu được thành phần lãnh thổ quốc gia; phân biệt được nội thủy, lãnh hải, tiếp giáp lãnh hải và EEZ theo UNCLOS 1982 bằng các dấu hiệu về khoảng cách, chế độ và quyền; giải thích được vì sao chủ quyền lãnh hải khác quyền chủ quyền trong EEZ.

Lớp chia thành nhóm chuyên gia (kỹ thuật mảnh ghép). Vòng 1: mỗi nhóm chuyên gia nghiên cứu một vùng (Nhóm A: lãnh hải theo Điều 2–3, 17–19; Nhóm B: tiếp giáp lãnh hải theo Điều 33; Nhóm C: EEZ theo Điều 55–58). Vòng 2: HS đổi sang nhóm mảnh ghép mới (mỗi nhóm có đủ A, B, C) và hoàn thành Phiếu học tập số 2 bằng cách trình bày phần mình đã nghiên cứu.
Câu hỏi định hướng: (1) Lãnh thổ quốc gia gồm những phần nào? (2) Chiều rộng tối đa của lãnh hải, tiếp giáp và EEZ là bao nhiêu hải lí và tính từ đâu? (3) Tàu nước ngoài đi qua lãnh hải có được đánh cá tùy ý không? (4) Tiếp giáp lãnh hải có phải là lãnh hải mở rộng không?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh (bảng ghép cần điền):

• Lãnh thổ quốc gia: vùng đất, vùng nước, vùng trời và lòng đất theo phạm vi chủ quyền.
• Lãnh hải: không quá 12 hải lí từ đường cơ sở; chủ quyền bao gồm vùng nước, đáy, lòng đất và vùng trời; tàu nước ngoài có quyền đi qua không gây hại (Điều 17–19), không đồng nghĩa hoạt động đánh cá là đi qua.
• Tiếp giáp lãnh hải: không quá 24 hải lí từ đường cơ sở; có kiểm soát cần thiết về hải quan, thuế, nhập cư, y tế trong phạm vi quy định (Điều 33); không là chủ quyền lãnh hải mở rộng.
• EEZ: không quá 200 hải lí từ cùng đường cơ sở; quốc gia ven biển có quyền chủ quyền tài nguyên và quyền tài phán cụ thể; tôn trọng quyền hàng hải, hàng không hợp pháp (Điều 55–58).
  Kết luận HS rút ra: Chủ quyền lãnh hải khác quyền chủ quyền về tài nguyên trong EEZ; các vùng này tính từ cùng đường cơ sở, không cộng nối tiếp.

Giải thích được thềm lục địa là đáy biển và lòng đất dưới đáy ngoài lãnh hải, không đồng nhất với cột nước; phân biệt được chủ quyền lãnh thổ với quyền chủ quyền tài nguyên, tài phán; nhận biết giới hạn của mô hình giả định.

HS làm việc cá nhân, sau đó cặp đôi so sánh. Dựa vào mục “Thềm lục địa và giới hạn mô hình” và khái niệm “Chủ quyền và quyền chủ quyền”, HS trả lời các câu hỏi:
(1) Thềm lục địa theo Điều 76 gồm những gì? Vì sao không đơn giản đồng nhất bề rộng với EEZ?
(2) Quyền chủ quyền thăm dò, khai thác thềm (Điều 77) có biến cột nước và vùng trời bên trên thành lãnh thổ không?
(3) Vì sao sơ đồ trong bài không xác định chủ quyền hay tranh chấp của một nước thật?

Kết quả HS rút ra:

• Thềm lục địa là đáy biển và lòng đất dưới đáy ngoài lãnh hải theo điều kiện của Công ước; không đơn giản đồng nhất bề rộng với EEZ.
• Quyền chủ quyền thăm dò, khai thác tài nguyên thềm (Điều 77) không biến cột nước, vùng trời bên trên thành lãnh thổ (Điều 78 giữ sự phân biệt này).
• Chủ quyền lãnh thổ khác quyền tài nguyên, tài phán và các quyền cụ thể theo luật biển.
• Đường biên thực, phân định vùng chồng lấn, đường cơ sở cần văn bản, bản đồ, dữ liệu pháp lí có thẩm quyền; sơ đồ trong bài là mô hình minh họa, không phải tranh chấp thật.

Vận dụng được khoảng cách và chế độ pháp lí của từng vùng biển để nhận định đúng hoạt động của tàu X, tàu Y; tính được quãng từ rìa lãnh hải đến mốc EEZ trong mô hình; phân biệt được chế độ các vùng biển.

Trò chơi “Giơ thẻ đáp án” theo cặp đôi. GV chiếu lần lượt các câu sau (mô hình: lãnh hải 12 hải lí, EEZ đến 200 hải lí, không chồng lấn; tàu X ở 8 hải lí đi qua không gây hại; tàu Y ở 80 hải lí khai thác cá không có sự cho phép cần thiết; khoảng cách tính từ đường cơ sở hợp lệ):
Câu 1 (ghép): Công dân – Người có quốc tịch của quốc gia; Lãnh hải – Vùng biển thuộc chủ quyền theo luật, có chế độ đi qua không gây hại; EEZ – Vùng có quyền chủ quyền, quyền tài phán và tự do khác theo UNCLOS.
Câu 2 (nhận định): Nhận định nào phân biệt đúng hoạt động và vùng biển? A. Có quyền hàng hải trong EEZ nghĩa là tự do khai thác mọi tài nguyên không cần xét luật. B. X ở lãnh hải có thể thực hiện đi qua không gây hại nếu đủ điều kiện; Y khai thác tài nguyên trong EEZ liên quan quyền chủ quyền quốc gia ven biển. C. X và Y đều ở nội thủy vì chưa vượt 200 hải lí. D. Mọi hoạt động của tàu nước ngoài trong EEZ đều được xem là đi qua.
Câu 3 (Đ/S): a) Quyền chủ quyền về tài nguyên trong EEZ không xóa các tự do hàng hải, hàng không hợp pháp của nước khác theo UNCLOS. b) Sống lâu ở nước khác hoặc cùng nói một ngôn ngữ luôn tự động đổi quốc tịch của một người.
Câu 4 (tính toán): EEZ đến 200 tính từ đường cơ sở, lãnh hải 12: phần ngoài lãnh hải đến mốc 200 dài bao nhiêu hải lí? A. 24; B. 188; C. 212; D. 200 cộng thêm 12.
Câu 5 (trắc nghiệm): Lãnh hải và EEZ khác nhau chủ yếu ở điểm nào? A. Chủ quyền lãnh hải khác chế độ quyền chủ quyền, tài phán và quyền của nước khác trong EEZ; B. Cả hai đều là nội thủy với cùng chế độ; C. EEZ chỉ gồm vùng trời, không liên quan tài nguyên; D. Mọi nước được khai thác cá ở mọi nơi không điều kiện.

Đáp án và kết quả:

• Câu 1: Công dân – người có quốc tịch của quốc gia; Lãnh hải – vùng biển thuộc chủ quyền, có chế độ đi qua không gây hại; EEZ – vùng có quyền chủ quyền, quyền tài phán và tự do khác theo UNCLOS.
• Câu 2: Đáp án B (X đi qua không gây hại nếu đủ điều kiện; Y khai thác tài nguyên trong EEZ liên quan quyền chủ quyền).
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai (quốc tịch do pháp luật quy định, không tự động có do sống lâu hay cùng ngôn ngữ).
• Câu 4: Đáp án B, 188 hải lí, vì $200-12=188$; các mốc tính cùng gốc, không cộng nối tiếp.
• Câu 5: Đáp án A (chủ quyền lãnh hải khác quyền chủ quyền, tài phán và quyền của nước khác trong EEZ).
  Kết quả mong đợi: Tàu X ở lãnh hải có thể đi qua không gây hại; tàu Y ở EEZ khai thác cá không có sự cho phép có thể xâm phạm quyền chủ quyền tài nguyên.

Phân tích được tình huống thực tế về người nước ngoài; lựa chọn hành động có căn cứ pháp lí, tôn trọng người khác; rèn năng lực lập luận và ứng xử.

Tình huống: “Một nhóm người dân trong khu phố tự họp, quyết định yêu cầu chị M (quốc tịch nước khác, đang thuê nhà và làm việc ở địa phương) rời khỏi nơi ở chỉ vì chị có quốc tịch nước ngoài và bị cho là ‘không hợp’. Nhóm này còn định dùng lời lẽ đe dọa và lấy đồ đạc của chị.”
HS làm việc cặp đôi trong 4 phút, trả lời: (1) Việc nhóm dân tự quyết đuổi chị M có đúng pháp luật không? Căn cứ là gì? (2) Em sẽ làm gì nếu là người chứng kiến? (3) Bản thân em cần tôn trọng quyền nào của người nước ngoài khi sống trong cộng đồng?
Sau khi thảo luận, mỗi cặp viết 2–3 câu phản biện ngắn trên phiếu.

Kết quả dự kiến:

• Không đúng: trục xuất phải có căn cứ, thẩm quyền và bảo đảm quyền theo quy định, không do một nhóm dân tự quyết; không vì khác quốc tịch mà được bạo lực hoặc tước tài sản.
• Hành động phù hợp: không tham gia đe dọa; ghi nhận sự việc; báo cho cơ quan có thẩm quyền ở địa phương (công an, chính quyền); hỗ trợ người bị ảnh hưởng tìm đến kênh pháp lí.
• Quyền cần tôn trọng: quyền con người, quyền được bảo vệ về tính mạng, tài sản và nơi cư trú hợp pháp; tôn trọng người khác dù khác quốc tịch.
  Kết luận của HS: “Khác quốc tịch không là lí do để đuổi hay tước tài sản của người khác; cần căn cứ pháp luật và cơ quan có thẩm quyền.”