Giáo án Bài 14. Một số vấn đề chung về pháp luật quốc tế

Kích hoạt kiến thức nền của HS về quan hệ giữa các quốc gia và phát hiện các quan niệm sai thường gặp, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đưa ba nhận định lên màn hình:

• (1) Quốc gia có nền kinh tế lớn hơn thì có quyền chủ quyền cao hơn.
• (2) Một thói quen được lặp lại vài lần tự động trở thành tập quán pháp lí quốc tế ràng buộc mọi quốc gia.
• (3) Các quốc gia có thể tự nguyện cam kết ràng buộc nhau bằng điều ước quốc tế.
  HS giơ thẻ Đ hoặc S và giải thích ngắn lí do.

Đáp án: (1) S; (2) S; (3) Đ. HS nêu được: bình đẳng chủ quyền là địa vị pháp lí, không phụ thuộc quy mô kinh tế; tập quán cần thực tiễn chung được thừa nhận như pháp luật, không phải thói quen đơn lẻ; điều ước là thỏa thuận ràng buộc theo điều kiện có hiệu lực và phạm vi áp dụng. HS ghi tên bài học và nêu được câu hỏi trọng tâm: Pháp luật quốc tế là gì, dựa trên nguồn nào và được vận hành bằng những nguyên tắc nào?

HS nêu được khái niệm pháp luật quốc tế, xác định được chủ thể cơ bản và phân biệt được điều ước quốc tế với tuyên bố mơ hồ, tập quán quốc tế với thói quen đơn thuần.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục “Hiểu bản chất và phân biệt” trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra:

• Pháp luật quốc tế điều chỉnh quan hệ nào? Phạm vi áp dụng được xác định ra sao?
• Ai là chủ thể cơ bản? Vì sao không phải mọi cá nhân, doanh nghiệp đều có tư cách quốc tế như một quốc gia?
• Điều ước và tập quán được hình thành như thế nào?
• Làm thế nào để phân biệt một điều ước với một tuyên bố báo chí mơ hồ?

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm:

• Khái niệm: pháp luật quốc tế là hệ thống nguyên tắc, quy phạm điều chỉnh quan hệ quốc tế thuộc phạm vi của nó, hình thành chủ yếu bằng thỏa thuận giữa các chủ thể qua điều ước và tập quán quốc tế.
• Chủ thể: quốc gia là chủ thể cơ bản; bên cạnh đó có tổ chức quốc tế liên chính phủ và các chủ thể khác theo quy định.
• Điều ước: thỏa thuận ràng buộc theo điều kiện có hiệu lực và phạm vi áp dụng; cần văn bản, chủ thể ký, ý định ràng buộc, điều kiện hiệu lực, phạm vi và nguồn công bố chính thức.
• Tập quán: thực tiễn chung được thừa nhận như pháp luật, không phải mọi thói quen ngoại giao.
• Phân biệt: một tuyên bố báo chí mơ hồ không tự là điều ước đa phương.

HS nêu được các nguyên tắc nền tảng của pháp luật quốc tế, giải thích được bình đẳng chủ quyền và xác định được các biện pháp hòa bình theo Điều 33 Hiến chương Liên hợp quốc.

GV tổ chức kĩ thuật mảnh ghép với 4 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu hai nguyên tắc:

• Nhóm 1: bình đẳng chủ quyền; không can thiệp công việc thuộc thẩm quyền nội bộ.
• Nhóm 2: không đe dọa, không dùng vũ lực trái Hiến chương; giải quyết tranh chấp hòa bình.
• Nhóm 3: các dân tộc bình đẳng, tự quyết; hợp tác.
• Nhóm 4: thiện chí thực hiện nghĩa vụ; Hiến chương Điều 1, 2 và 33 là nguồn chính.
  Các nhóm chuyên gia ghi nội dung vào Phiếu học tập số 2, sau đó đổi sang nhóm mảnh ghép để chia sẻ.
  Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao không được tuyệt đối hóa một nguyên tắc để phủ nhận các quy định khác của Hiến chương, ví dụ cơ chế Chương VII?” và “Điều 33 nêu những biện pháp hòa bình nào?”

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm:

• Các nguyên tắc nền tảng: bình đẳng chủ quyền; không đe dọa, không dùng vũ lực trái Hiến chương; giải quyết tranh chấp hòa bình; không can thiệp công việc thuộc thẩm quyền nội bộ theo phạm vi luật quốc tế; các dân tộc bình đẳng, tự quyết; hợp tác; thiện chí thực hiện nghĩa vụ.
• Nguồn đọc chính: Hiến chương Liên hợp quốc Điều 1, 2 và 33.
• Giải thích: Điều 33 nêu nhiều biện pháp hòa bình (đàm phán, hòa giải, trọng tài…), không chỉ một cách duy nhất cho mọi tranh chấp.
• Lưu ý: không tuyệt đối hóa một nguyên tắc để phủ nhận các quy định khác của Hiến chương.

HS giải thích được luật quốc tế và luật quốc gia có quan hệ với nhau, việc thực hiện cam kết quốc tế đòi hỏi cơ chế trong nước phù hợp.

GV nêu tình huống: một quốc gia ký điều ước quốc tế nhưng trong nước chưa có văn bản hướng dẫn thi hành. Câu hỏi GV đặt ra:

• Việc chưa có văn bản hướng dẫn có làm điều ước mất hiệu lực không?
• Vì sao không được từ một điều ước chưa rõ mà suy ra mọi quy định nội địa tự mất hiệu lực?
• Để thực hiện cam kết, quốc gia cần làm gì trong nước?

HS rút ra được kết luận:

• Luật quốc tế và luật quốc gia có quan hệ với nhau.
• Thực hiện cam kết quốc tế đòi hỏi cơ chế trong nước phù hợp (ví dụ: xây dựng, điều chỉnh văn bản pháp luật nội địa để thực hiện điều ước).
• Không thể từ một điều ước chưa rõ mà suy ra mọi quy định nội địa tự mất hiệu lực; cần xác định rõ phạm vi, nội dung điều ước trước khi kết luận.

HS vận dụng kiến thức về điều ước, tập quán, nguyên tắc và biện pháp hòa bình để giải các bài tập về tình huống giả định A, B.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành các bài tập sau (có thể làm trên NeoEdu để tự kiểm tra). Tình huống chung: quốc gia giả định A, B bất đồng việc sử dụng nguồn nước chung. A đề nghị đàm phán và trao đổi dữ liệu; một nhóm muốn đe dọa tấn công để buộc B đồng ý. Chưa có thông tin về điều ước cụ thể, thẩm quyền tài phán hoặc hoạt động theo cơ chế LHQ.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp.
Bài 2: Chọn cách tiếp cận phù hợp nguyên tắc.
Bài 3: Đánh giá hai nhận định.
Bài 4: Chọn biện pháp được Điều 33 nêu.
Bài 5: Trả lời về quy mô kinh tế và địa vị chủ quyền.
Nhóm thống nhất đáp án và ghi lí do cho từng bài.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Ghép đúng: Điều ước có hiệu lực trong phạm vi áp dụng – Nguồn nghĩa vụ theo thỏa thuận; Thực tiễn chung được thừa nhận như pháp luật – Dấu hiệu tập quán quốc tế; Đàm phán, hòa giải, trọng tài theo điều kiện – Các hướng giải quyết hòa bình.
• Bài 2: Đáp án C. Ưu tiên biện pháp hòa bình và thiện chí trao đổi, không dùng đe dọa tấn công làm công cụ áp đặt. Lí do: bình đẳng chủ quyền không phụ thuộc quy mô kinh tế; đàm phán hòa bình không tự là nhượng mọi lợi ích; dữ kiện không tạo ngoại lệ dùng vũ lực.
• Bài 3: a) Đ – Điều 33 nêu nhiều biện pháp hòa bình, không chỉ một cách duy nhất. b) S – Một thói quen lặp lại vài lần không tự động là tập quán pháp lí quốc tế ràng buộc mọi quốc gia.
• Bài 4: Đáp án C. Đàm phán, hòa giải hoặc trọng tài theo điều kiện. Các biện pháp khác (áp đặt phán quyết, chiếm công trình, đe dọa tấn công) không phù hợp giải quyết hòa bình.
• Bài 5: Đáp án B. Không tự làm quyền chủ quyền cao hơn quốc gia khác, vì bình đẳng chủ quyền là địa vị pháp lí, khác nguồn lực kinh tế.

HS vận dụng các nguyên tắc và biện pháp hòa bình để đề xuất lộ trình giải quyết bất đồng giữa A và B, có dữ liệu và giới hạn thẩm quyền, không tự đưa ra phán quyết.

HS làm việc cá nhân hoặc cặp đôi, viết đoạn văn ngắn (khoảng 150 đến 200 chữ) đề xuất lộ trình hòa bình cho A và B. Nội dung cần có: trao đổi số liệu nguồn nước và tác động đã kiểm chứng, xác định điều ước, quyền và nghĩa vụ liên quan, đàm phán thiện chí, cân nhắc trung gian hoặc hòa giải; nếu chọn trọng tài hoặc tòa thì phải nêu căn cứ thẩm quyền và thủ tục áp dụng. Lưu ý: chưa có hồ sơ nên không phân xử phần nước của mỗi bên.

Đoạn văn mẫu tham khảo: A và B cần trao đổi số liệu lượng nước và tác động đã kiểm chứng, đồng thời xác định điều ước (nếu có) cùng quyền và nghĩa vụ của mỗi bên. Trên cơ sở thiện chí, hai bên đàm phán trực tiếp và có thể nhờ bên trung gian hòa giải. Nếu cần trọng tài hoặc tòa, phải trước hết xác định có căn cứ thẩm quyền và thủ tục áp dụng hay không, không chỉ vì có tranh chấp mà mọi tòa quốc tế đều có quyền xử. Hiện chưa có hồ sơ nên không đưa ra kết luận về phần nước mỗi bên.