Giáo án Bài 13. Quyền và nghĩa vụ của công dân trong bảo vệ di sản văn hóa, môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về ứng xử khi phát hiện nghi là di sản và nhận thấy vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV chiếu tình huống giả định: nhóm đào nền công trình phát hiện mảnh gốm và tường cũ chưa rõ niên đại; người phụ trách muốn phá tiếp, gom gốm bán và chụp ảnh quảng cáo “cổ vật 1000 năm” khi chưa có giám định; nước thải công trình chảy ra kênh chưa được đánh giá.
HS cặp đôi trả lời: (1) Nếu em là thành viên trong nhóm, em sẽ làm gì ngay lúc này? (2) Việc nào trong tình huống chắc chắn không nên làm, vì sao?

Mỗi cặp ghi được ít nhất một hành động nên làm (ngừng đào, giữ nguyên hiện trạng, báo người có trách nhiệm) và một hành động không nên làm (tự rửa, tự bán, tự gọi là cổ vật 1000 năm, bỏ qua nước thải). Từ đó HS nhận ra cần xác định căn cứ trước khi hành động.

Nêu được khái niệm và giá trị của di sản văn hóa, môi trường, tài nguyên; phân biệt quyền và nghĩa vụ của công dân; giải thích vì sao quyền sở hữu hay nhu cầu kinh tế không tự cho phép phá hoại.

HS làm việc nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn) với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Hiểu bản chất và phân biệt” trong sách, thảo luận và hoàn thành phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Di sản văn hóa gồm những loại nào, gắn với giá trị gì? (2) Vì sao môi trường, tài nguyên được coi là nền tảng của đời sống và phát triển? (3) Công dân có những quyền nào theo Điều 43 Hiến pháp? (4) Vì sao chủ sở hữu hoặc nhu cầu kinh tế không tự cho phép phá di tích, khai thác vượt quy định hay xả gây hại?

Bảng hoàn chỉnh trên giấy A0 gồm 3 cột: Quyền, Nghĩa vụ, Hành vi không được làm.

• Khái niệm: di sản văn hóa phi vật thể và vật thể gắn giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và cộng đồng; môi trường, tài nguyên là nền tảng đời sống và phát triển.
• Quyền: tiếp cận, hưởng thụ giá trị hợp pháp của di sản; sống trong môi trường trong lành (Điều 43 Hiến pháp).
• Nghĩa vụ: bảo vệ di sản, môi trường, tài nguyên.
• Hành vi không được làm: phá hoại di tích, mua bán hiện vật trái luật, khai thác vượt quy định, xả gây hại.
  Kết luận HS rút ra: quyền sở hữu hoặc nhu cầu kinh tế không cho phép làm tổn hại giá trị chung.

Trình bày được cách bảo vệ di sản và môi trường, tài nguyên có căn cứ; phân biệt việc nên làm và việc vượt thẩm quyền khi chưa có giám định hoặc kiểm tra chuyên môn.

Kĩ thuật mảnh ghép với 3 chủ đề. Vòng 1: nhóm chuyên gia (mỗi nhóm 3–4 HS) nghiên cứu một chủ đề bằng Phiếu học tập số 2. Vòng 2: HS ghép nhóm mới, mỗi thành viên trình bày chủ đề mình nắm và ghi lại nội dung của các bạn.
Chủ đề A – Di sản: giữ yếu tố gốc, tôn trọng chủ thể di sản, báo phát hiện và nguy cơ, tham gia bảo tồn có hướng dẫn; không tự đào, rửa bằng hóa chất, di chuyển hiện vật.
Chủ đề B – Môi trường, tài nguyên: phòng ngừa, dùng tài nguyên hợp lí, giảm rác, phản ánh có căn cứ; không chỉ trồng cây tượng trưng rồi bỏ qua nguồn thải.
Chủ đề C – Thẩm quyền: tác động môi trường phải được kiểm tra chuyên môn; không tự công bố chế tài hay kết luận khi chưa có căn cứ.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh (3 chủ đề) và bảng tổng hợp của nhóm mảnh ghép.
Kết luận HS rút ra:

• Việc nên làm: giữ hiện trạng, ngừng tác động có nguy cơ làm hỏng, báo người quản lí hoặc cơ quan văn hóa, phản ánh nguồn thải có căn cứ.
• Việc không nên làm: tự đào sâu, tự rửa, đem hiện vật đi, bán, tự định tuổi, tự kết luận có vi phạm hay tự công bố chế tài.
• Số liệu mô hình hoặc ví dụ chỉ dùng để học tập, không phải mức hưởng, thuế suất hay chế tài luật định.

Vận dụng kiến thức của bài để phân tích các ý trong tình huống, chọn đáp án có căn cứ và nêu lí do; củng cố phân biệt việc nên làm với việc vượt quy định.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành 5 bài tập trong Phiếu học tập số 2 (phần Luyện tập) và kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu nếu có thời gian. Đề chung: tình huống nhóm đào nền công trình phát hiện mảnh gốm, tường cũ chưa rõ niên đại.
Bài 1: Ghép biểu hiện với nội dung phù hợp. Bài 2: Chọn cách xử lí có trách nhiệm (nhiều lựa chọn). Bài 3: Đánh giá hai nhận định Đúng/Sai. Bài 4: Tính toán nước mới cần trong mô hình. Bài 5: Chọn kết luận phù hợp khi chưa có giám định.

Đáp án (HS ghi vào Phiếu học tập số 2 và báo cáo):
Bài 1: Giữ hiện trạng phát hiện – Bảo vệ chứng cứ và giá trị gốc; Không tự gán niên đại – Tránh thông tin bịa, quá căn cứ; Kiểm tra nguồn nước thải – Phòng ngừa tác động môi trường.
Bài 2: Đáp án D – Bảo vệ hiện trạng, báo đầu mối có thẩm quyền, không tự bán hay định tuổi; kiểm soát và đánh giá nguồn thải. Các phương án A, B, C đều vượt dữ kiện hoặc quy định.
Bài 3: a) Đ – Bảo tồn cần tôn trọng yếu tố gốc và cộng đồng liên quan, không tự làm mới theo sở thích. b) S – Tài sản trong công trình tư nhân vẫn phải tuân theo luật di sản, chủ đất không được tự phá mọi dấu tích.
Bài 4: Đáp án D – $100 - 30 = 70$ ($\mathrm{m^3}$/ngày). Không suy giảm mọi tác động bằng cùng tỷ lệ; không tự suy ra nước thải đã đạt yêu cầu.
Bài 5: Đáp án C – Chưa đủ căn cứ định tuổi, chức năng và giá trị, cần báo chuyên môn. Niên đại không suy ra từ ảnh hay nhãn quảng cáo.

Đề xuất được chuỗi hành động an toàn trước phát hiện nghi là di sản và phương án kiểm soát nguồn thải; viết được nhãn giới thiệu phát hiện chưa giám định mà không bịa cổ vật.

Nhóm 4 HS thực hiện Phiếu học tập số 2 (phần Vận dụng) trong 15 phút: (1) Đề xuất chuỗi hành động an toàn trước phát hiện, không biến học sinh thành người khai quật. (2) Viết nhãn giới thiệu phát hiện cho hoạt động học tập, không gọi là cổ vật 1000 năm. (3) Nêu 1–2 việc cần làm với nước thải công trình.
Câu hỏi GV đặt ra: Nếu em là người đầu tiên thấy mảnh gốm, em làm gì trong 5 phút đầu? Vì sao không được tự định tuổi?

Sản phẩm nhóm gồm:

• Chuỗi hành động 5 bước: (1) Ngừng tác động có nguy cơ làm hỏng khu phát hiện; (2) Bảo vệ hiện trạng an toàn; (3) Báo người quản lí, cơ quan văn hóa hoặc đầu mối theo quy định hiện hành; (4) Ghi thông tin vị trí, thời điểm bằng cách hợp pháp; (5) Không tự đào sâu, đem về, rửa, mua bán và để người chuyên môn xác định giá trị và phương án.
• Nhãn mẫu: “Mô hình tình huống: mảnh gốm và dấu tường được phát hiện khi làm nền. Niên đại, chức năng, giá trị chưa được chuyên gia xác định. Hành động: giữ hiện trạng, báo cơ quan có thẩm quyền.”
• Nước thải: báo cơ quan có thẩm quyền để đánh giá, kiểm soát nguồn thải, không tự kết luận mức độ ô nhiễm.